Class 10 Compulsory Nepaliकक्षा १० अनिवार्य नेपाली — SEE notes & solutions

कुनै एक उदाहरणको व्याख्या गर्नुहोस् :

(क) नेपाल भोको रहन्छ सितो एउटैले नखाए
     नेपाल नाङ्गो रहन्छ टालो एउटैले नलाए ।

(ख) सबै पर्खाइको पछिल्तिर मेरा सयौं सपना पर्धिरहने छन्, इच्छा र आकाङ्क्षा पर्धिरहने छन् ।

कुनै एक उद्धरणको व्याख्या गर्नुहोस् :

(क) बन्दुकभन्दा कलम र कुची बलियो हुन्छ ।

OR

(ख) पहाड भन्छ पिसना पाए म स्वर्ग भुलाउँथेँ
तराई भन्छ सिँचाइ पाए म सुन भुलाउँथेँ ।

समूह 'क' मा दिइएका शब्दको अर्थ समूह 'ख' बाट पहिचान गरी जोडा मिलाउनुहोस् :

दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) दिइएको कवितांशका आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

कर्ममा छ भने शक्ति जङ्गलै बन्छ नन्दन
घोटिएर सयौँपल्ट दाउरो बन्छ चन्दन

भएमा उच्च सङ्कल्प छैन केही असम्भव
सङ्कल्पैले बनेका हुन् महान् मान्छेहरू सव ।

प्रश्नहरू

(अ) 'घोटिएर सयौँपल्ट दाउरो वन्छ चन्दन' भन्नुको तात्पर्य के हो ?

(आ) कवितांशमा मानिस कसरी महान् वन्न सक्छ भनिएको छ ?

(ख) दिइएको जीवनीको अंशका आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

मानव वेदनाको जीवन्त चित्रण भएका कला सिर्जनामा पिकासोले आफ्नो सम्पूर्ण जीवन समर्पण गरे । उनलें कलामार्फत बन्दुकभन्दा कलम र कुची बलियो हुन्छ भन्ने दसी प्रस्तुत गरे र कलामार्फत युद्धलाई खरो रूपमा व्यङ्ग्य गरे । त्यसैले त नाजीहरूले पिकासोलाई जर्मनीमा चित्र प्रदर्शन गर्न दिएनन् । उनले भिखारी, जेलमा थुनिएका, दुःख पाएका, हेपिएका र सीमान्तकृत मान्छेका साथै गम्भीर मानसिक समस्या भएका व्यक्तिका चित्रसमेत बनाए । उनले महिलाका मार्मिक र प्रेमिल चित्र पनि बनाए । उनी केवल मान्छेको बाहिरी आवरण मात्र कहाँ हो र, ती व्यक्तिका भित्री वेदना, संवेदना, संवेग, मर्म र सौन्दर्य मूर्त बनेर उनका अमूर्त चित्रभित्र चित्रित हुन्थे ।

प्रश्नहरू

(अ) माथिको अंशमा 'बन्दुकभन्दा कमल र कुची बलियो हुन्छ ।' भन्नुको तात्पर्य के हो ?

(आ) माथिको अंशमा पिकासोको चित्रमा कस्ता कस्ता विशेषता रहेको उल्लेख गरिएको छ ?

(क) दिइएका शब्द समूहबाट शुद्ध शब्द छानी लेख्नुहोस् :

(अ) चिरन्जीवी    चिरञ्जीवी    चिरङ्जीवी    चिरंजीवी

(आ) शशक्त    शासवत    पशक्त    सशक्त

(ख) दिइएको वाक्यलाई शुद्ध पारी लेख्नुहोस् :

प्राचिन ऋषिमूनिले अनेकौँ सभ्यता संस्कृति, पूर्वीय दर्शन र ज्ञानको ज्योति संसार भर फिंजाए ।

दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) दिइएको अनुच्छेदबाट उपसर्ग लागेका दुईओटा र प्रत्यय लागेर बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :

नेपालमा हिमाली सौन्दर्यको स्वर्गीय आनन्द अनुभव गर्न पाइन्छ । यहाँ नेपालीको हार्दिकतामा चुलुम्म डुब्न पाइन्छ । तसर्थ विदेशी पर्यटक नेपाललाई आफ्नो यात्राको उत्कृष्ट गन्तव्य बनाउन चाहन्छन् ।

(ख) दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह गर्नुहोस्, एउटा विग्रह पदावली पहिचान गरी समस्त शब्द बनाउनुहोस् र द्वित्व भएर बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रिया देखाउनुहोस् :

हिजो बिहानै डाँडाघरे सान्दाइ देवघाट धामतिर हिँडे । वाटाका लागि खर्च कटाएर भए पनि परिवारलाई तीन नदीको समूह भएको स्थानबाट मर्मसला हालेको मिठाइसिठाइ ल्याइदिउँला भन्दै उनी भोलासोला बोकेर बाटो लागे ।

कुनै एक उदाहरणको व्याख्या गर्नुहोस् :

(क) ईष्यद्वेष हटाएर जो छर्छन् प्रेम सौरभ
     तिनै मान्छेहरू बन्छन् विश्वका निम्ति गौरव ।

OR

(ख) शिक्षालाई सिपसँग, सिपलाई श्रमसँग अनि श्रमलाई आधुनिक प्रविधिसँग जोड्ने शिक्षा आजको आवश्यकता हो ।

दिइएको अनुच्छेदबाट उपयुक्त शब्द पहिचान गरी खाली ठाउँ भर्नुहोस् :

जीवन अनन्त गतिमा बढोस् भन्ने सबैको चाहना हुन्छ तर परिस्थितिले गर्दा त्यो सव पुरा गर्न सकिँदैन । मनमा दृढ विश्वास वोकेर उच्च मनोवल राख्नु नै जीवनको अर्थ वुभ्नु हो ।

(क) 'अभिरुचि' को पर्यायवाची शब्द............हो ।

(ख) 'मरण' को विपरीतार्थक शब्द............हो ।

(ग) अनेकार्थी शब्द ............. हो ।

(घ) 'कहिल्यै अन्त नहुने' पदावलीको सिङ्गो शब्द............हो ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) सामान्यार्थक भावका फरक फरक क्रियापदको प्रयोग गरी चार वाक्यमा आफूले गर्ने कुनै कामका वारेमा वर्णन गर्नुहोस् ।

(ख) दिइएका प्रथम पुरुषका वाक्यलाई तृतीय पुरुषमा परिवर्तन गरी अनुच्छेद पुनर्लेखन गर्नुहोस् :

म नेपाली नागरिक हुँ । म आफ्नो देशलाई माया गर्छु । म नेपाली हुन पाएकामा गौरव गर्छु । म आफ्नो देशको समृद्धिमा लाग्छु ।

दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) दिइएको कवितांशका आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

के गर्नु चुनावका घोषणापत्रहरू ?
सिँगान पुछ्ने कागजभन्दा वढी कामयाव हुन सक्दैन यो गिनीहरूलाई
के पढ्नु अन्तरिक्ष यानका गतिविधिहरू ?
दन्त्य कथाकै सिलसिला जोड्नुभन्दा वढी केही अर्थ छैन यसको पनि यिनीहरूलाई ।

प्रश्नहरू

(अ) प्रस्तुत कवितांशमा चुनावी घोषणापत्रलाई कुन रूपमा चित्रण गरिएको छ ?

(आ) अन्तरिक्ष यानका वारेमा कविको धारणा के छ ?

(ख) दिइएको निवन्धांशका आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

यसरी प्राचीन कालदेखि ज्ञानको खानी रहेको मेरो देशको शिक्षा आज आधुनिक वैज्ञानिक शिक्षा प्रदान गर्न आतुर छ । त्यसो त मेरो देशले आफ्ना परापूर्व कालदेखि रहेको ज्ञानलाई आधुनिक विज्ञानसँग एकैसाथ सहयात्रा गरेकै छ । नेपाली माटामा सुन फलाउने गरी व्यावसायिक र आधुनिक कृषि शिक्षा दिन मेरो देशको शिक्षामा अभैँ लगानी र पहुँच विस्तारमा जोड दिनुपर्छ । मुलुकका उत्पादनलाई विश्व वजारमा पस्कने गरे हाम्रा विद्यार्थी उत्पादनलाई संसारमा चिनाउन सक्षम हुने परिस्थिति पैदा गर्नु जरुरी छ ।

प्रश्नहरू

(अ) देशको शिक्षामा आउनुपर्ने सकारात्मक परिवर्तन के के हुन् ?

(आ) व्यावसायिक शिक्षाले कृषि उत्पादनमा कसरी सहयोग गर्छ ?

दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) दिइएको कवितांशका आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

यस्तो आदर्श यात्रामा कहिले चलूँला नि म ?
चन्द्रसूर्य बनी आफैँ कहिले बलूँला नि म ?

आफ्नै पौरखले बाटो कहिले खन्नूला नि म ?
सर्वोच्च कविता आफैँ कहिले बनूँला नि म ?

प्रश्नहरू

(अ) 'आफ्नै पौरखले बाटो खन्नु' को तात्पर्य के हो ?

(आ) माथिको कवितांशमा 'आदर्श यात्रा' र 'चन्द्रसूर्य' ले के के कुरालाई सङ्केत गरेका छन् ?

(ख) दिइएको जीवनीको अंशका आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

सफल र लोकप्रिय बन्न विदेशै जानुपर्छ भन्ने सोचलाई सन्दुक रुइतले गलत साबित गरिदिएका छन् । नेपालमै बसेर संसारभरिका मानिसको सेवा गर्न र जीवनलाई सार्थक बनाउन सकिन्छ भन्ने कुराका लागि रुइतको जीवनी अनुपम दृष्टान्त हो । धैर्य, साहस, दृढ इच्छाशक्ति र सङ्घर्षबाट मानिस आफ्नो लक्ष्यमा पुग्न सक्छ भन्ने कुराको प्रेरणा उनको जीवनीबाट पाउन सकिन्छ ।

प्रश्नहरू

(अ) सन्दुक रुइतले कस्ता कुरामा साहस देखाए ?

(आ) रुइतको जीवनीबाट के के प्रेरणा पाउन सकिन्छ ?

समूह 'क' मा दिइएका शब्दको अर्थ समूह 'ख' बाट पहिचान गरी जोड्ा मिलाउनुहोस् :

दिइएको अनुच्छेदबाट उपयुक्त शब्द पहिचान गरी खाली ठाउँ भर्नुहोस् :

आउँदो साल विगतका समयभन्दा रमाइलो हुने आशा छ । प्रविधिको पहुँचले मानिसलाई दिन प्रतिदिन सुखी र खुसी बनाएको छ । यसकारण हरेक पलमा मानिस रमाउन चाहन्छ ।

(क) 'चाहना' को पर्यायवाची शब्द...........हो ।

(ख) 'आगत' को विपरीतार्थक शब्द...........हो ।

(ग) अनेकार्थी शब्द ............. हो ।

(घ) 'समय' को लघुतावाची शब्द...........हो ।

कुनै एक उदाहरणको व्याख्या गर्नुहोस् :

(क) उदात्त कर्मको यात्रा गर्दछन् जो सधैँ सधैँ
     आदर्श नमुना मान्छे बन्दछन् विश्वमा तिनै ।

OR

(ख) बन्दुकभन्दा कलम र कुची बलियो हुन्छ ।

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको कवितांशका आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

के गर्नु चुनावका घोषणापत्रहरू ?
सिँगान पुछ्ने कागजभन्दा वढी कामयाब हुन सक्तैन यो यिनीहरूलाई
के पढ्नु अन्तरिक्ष यानका गतिविधिहरू ?
दन्यकथाकै सिलसिलामा जोड्नुभन्दा वढी केही अर्थ छैन यसको पनि यिनीहरूलाई ।

प्रश्नहरू

(अ) चुनावका घोषणापत्रहरूप्रति कविले आफ्ना असन्तुष्टि कसरी व्यक्त गरेका छन् ?

(आ) अन्तरिक्ष यानका गतिविधिलाई किन दन्यकथासँग तुलना गरिएको हो ?

(ख) दिइएको जीवनीको अंशका आधारमा सोधिएका प्रश्नको संक्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस् :

मानव वेदनाको जीवन्त चित्रण भएका कला सिर्जनामा पिकासोले आफ्नो सम्पूर्ण जीवन समर्पण गरे । उनले कलामार्फत वन्दुकभन्दा कलम र कुची बलियो हुन���छ भन्ने दसी प्रस्तुत गरे र कलामार्फत युद्धलाई खरो रूपमा व्यङ्ग्य गरेकाले नाजीहरूले जर्मनीमा उनका चित्र प्रदर्शनमा रोक लगाए । उनले भिखारी, जेलमा थुनिएका, दु:ख पाएका, हेपिएका र सीमान्तकृत मान्छेका साथै गम्भीर मानसिक समस्या भएका व्यक्तिका चित्रसमेत बनाए । उनले महिलाका मार्मिक र प्रेमिल चित्र पनि बनाए ।

प्रश्नहरू

(अ) नाजीहरूले जर्मनीमा पिकासोलाई चित्र प्रदर्शन गर्न नदिनुको कारण के हो ?

(आ) 'वन्दुकभन्दा कलम र कुची बलियो हुन्छ ।' भन्नुको तात्पर्य खुलाउनुहोस् ।

कुनै एक उद्धरणको व्याख्या गर्नुहोस् :

(क) ईष्र्याद्वेप हटाएर जो छर्छन् प्रेम सौरभ
तिनै मान्छेहरू बन्छन् विश्वका निम्ति गौरव ।

OR

(ख) जति पसिना बहाउनु परे पनि आफ्नो घरवारीमा बहाऔंला
एक गेडा मकै भए पनि आफ्नै माटामा उब्जाउँला ।

समूह 'क' मा दिइएका शब्दको अर्थ समूह 'ख' बाट पहिचान गरी जोडा मिलाउनुहोस् :

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको कविताशंका आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

जुटेका ज्ञानले जो छन् पार्दे धर्मी मनोहर
उठेका कर्मले जो छन् गर्दे निर्माण सुन्दर
समर्पित भएका छन् जो गर्दा न्यायस्थापित
संसारमा उठेका छन् तिनैका विजयी शिर ।

प्रश्नहरू

(अ) धर्तीलाई केले मनोहर बनाएको छ ?

(आ) माथिको कविताशबाट के सन्देश पाउन सकिन्छ ?

(ख) दिइएको एकाङ्कीको अंशका आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

किन बस्ने यहाँ ? एक गाँस खानाका निम्ति नोकरी गर्नुपरे आफ्नै घरमा आफ्नै दाजुभाइहरूको गरीला । जति पसिना बहाउनुपरे पनि आफ्नै घरबारीमा बहाऔँला । एक गेडा मकै भए पनि आफ्नै माटामा उम्नाउँला । यसगरी सवैको हेलाहाँसो भाएर म त यम्दिन यहाँ । सारोले आफ्नै देशमा काम पाएका छन्, हामीले यसरी विदेशमा लत्येर बस्नुपर्छ र ? उहाँ आफ्नो चाड-खाड, पर्वमेला तीर्थव्रत सब छाडेर अर्काको कमारो भाएर बस्ने ? जाउँगैँ हिड्ड जमान दाइ, मनुपरे पनि बरु आफ्नै देशमा मरौँला, आफ्नै भुईमा लम्पसार परौँला, आफ्नै खेत्ताका बगरमा आफ्नै बनका काठले जलौँला । हाम्रा बाजुवाजेले आफ्नो आखिरी सास हिमालको बतासमा मिलाए, हामी पनि त्यसै गरौँला । आफ्ना पुर्खाको धर्म थामौँ । जमान दाइ, जाऔँ, आजै जाऔँ । उठ, एल्यै जाऔँ । गड्हालौँ । नवसौँ ।

प्रश्नहरू

(अ) एकाङ्कीको अंशमा विदेशमा भोग्नुपरेका पीडालाई कसरी व्यक्त गरिएको छ ?

(आ) 'आफ्नो पुर्खाको धर्म थामौँ' यस भनाइको तान्यार्थ लेख्नुहोस् ।

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको कवितांशका आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

जुटेका ज्ञानले जो छन् पार्दै धर्ती मनोहर
उठेका कर्मले जो छन् गर्दै निर्माण सुन्दर ।

प्रश्नहरू

(अ) धर्तीलाई केले मनोहर बनाएको छ ?

(आ) माथिको कवितांशको मूल भाव के हो ?

(ख) दिइएको एकाङ्कीको अंशका आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

मित त दुईचार दिनमा घर पुगिहाल्छन् । शमीको शीतल बतास, छहराको पानी, रोपाईँको रमाइलोले मलाई बिर्सिहाल्लान् । म मात्र उनलाई सम्भिफरहने भएँ, फाँटमा अल्मलिएको गोरु जस्तै पसिना चुहाई चुहाई बाटो नपाएर घुमिरहने भएँ, रुमल्लिरहने भएँ ।

प्रश्नहरू

(अ) लालबहादुर किन दोधारमा परेको हो ?

(आ) माथिको अनुच्छेदको मुख्य सन्देश के हो ?

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको कविताशंका आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

यो, मेरो देशको सुदूर पूर्वको गाउँ ।
यो, मेरो देशको सुदूर पश्चिमको गाउँ ।
छिमेकी अगेनाबाट आगो ओसारेर सुरु हुने यहाँको दिन
गोठमा, वस्तुभाउलाई घाँसपात हालेर केटाकेटी हुन्छ
खेतमा, गोरु नारेर तन्नेरी हुन्छ
र वेग्लाबग्लै मान्छेका ओठहरू भाएर
दिनभरि फलाकिरहन्छ
दिनभरि हताररिहन्छ ।

प्रश्नहरू

(अ) गाउँका मानिसले कस्तो पेसा व्यवसाय अपनाएका छन् ?

(आ) 'छिमेकी अगेनाबाट आगो ओसारेर' भन्नुको तात्पर्य के हो ?

(ख) दिइएको जीवनीको अंशका आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

देवकोटाले जे लेखे र जुन जुन जिम��मेवारी पाए, प्रायः ती सवैमा उनले राष्ट्रको हितमा काम गरेर आफ्नो अव्वलता प्रदर्शन गरे । देवकोटा आफूले हात हालेका हरेक क्षेत्रमा एक असल व्यक्तित्वका रूपमा चिनिए । शिक्षामन्त्री हुँदा नेपाली भाषालाई पठनपाठनको अनिवार्य विषयका रूपमा लागु गरे । उनले त्रिभुवन विश्वविद्यालयको स्थापनामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले । साहित्य र संस्कृतिको विकासको ढोका खोल्ने कार्यमा उनको योगदान चिरस्मरणीय रहेको छ ।

प्रश्नहरू

(अ) देवकोटा कसरी एक असल व्यक्तित्वका रूपमा चिनिए ?

(आ) देवकोटा शिक्षामन्त्री हुँदा के के काम गरे ?

कुनै एक उद्धरणको व्याख्या गर्नुहोस् :

(क) कर्ममा छ भने शक्ति जङ्गलाई वन्छ नन्दन
घोटिएर सयौँपल्ट दाउरो वन्छ चन्दन ।

OR

(ख) नेपाल आयुर्वेदिक औषधीका लागि भूस्वर्ग मानिन्छ ।

दिइएको अनुच्छेदबाट उपयुक्त शब्द पहिचान गरी खाली ठाउँ भर्नुहोस् :

सीताकी एउटी सानी बहिनी छे । ऊ बहिनीलाई खुव माया गर्छे । आज विदाको दिन भएकाले सीता बहिनीसित नदी किनारमा खेल्दै छे । नदी किनारको बगैँचामा आँपका दाना विस्कुन सुकाए भैँ भुइँमा छरिएका थिए ।

(क) 'खोला' को पर्यायवाची शब्द ......... हो ।

(ख) 'घृणा' को विपरीतार्थी शब्द ..... हो ।

(ग) 'दीन' को श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द ....... हो ।

(घ) 'घाममा सुकाइने अन्न' पदावलीको सिङ्गो शब्दलाई ......... भनिन्छ ।

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको अनुच्छेदबाट उपसर्ग लागेका दुईओटा र प्रत्यय लागेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :

हिमाली दृश्यको अवलोकन गर्न पाइने अनि नेपालीको हार्दिक स्वागतमा चुर्लुम्म डुब्न पाइने हुनाले विदेशीहरू नेपाललाई आफ्नो पर्यटकीय गन्तव्य बनाउँछन् ।

(ख) दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह गर्नुहोस्, एउटा विग्रह पदावली पहिचान गरी समस्त शब्द बनाउनुहोस् र दुईओटा द्वित्व शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रिया देखाउनुहोस् :

अव भानिज दाइका कुरा सुनौं, धेरै वादविवाद नगरौं । हामी प्रतिदिन भनभन् रोगग्रस्त बन्दै गाएका छौं । त्यसैले आआफ्नो ख्याल गरौं । होइन भने हरेक समय हामी अफैँ कमजोर बन्दै जाने छौं । त्यसैले पोसिला खानासाना खाएर बलिया बनौं ।

कुनै एक उद्धरणको व्याख्या गर्नुहोस् :

(क) जीवनमा सानो घटनाले पनि अथाह खुसी दिन सक्दोरहेछ ।

OR

(ख) ईर्ष्या द्वेप हटाएर जो छर्छन् प्रेम सौरभ
तिनै मान्छेहरू बन्छन् विश्वका निम्ति गौरव ।

दिइएको अनुच्छेदबाट उपयुक्त शब्द पहिचान गरी खाली ठाउँ भर्नुहोस् :

समय अनवरत चलेकै छ । यो आफ्नै गतिमा अगाडि बढिरहन्छ । यसलाई धेरैले कुर गरे पनि आफ्नो बन्धनमा बाँध्न सक्दैनन् । समयको हरेक पलमा हामी अगाडि बढ्न सक्नुपर्छ ।

(क) 'निरन्तर' को पर्यायवाची शब्द .......... हो ।

(ख) 'विश्राम' विपरीतार्थी शब्द .......... हो ।

(ग) अनेकार्थी शब्द ............... हो ।

(घ) 'समय' को लघुतावाची शब्द .......... हो ।

रेखाङ्कित शब्दको पदवर्ग पहिचान गरी लेख्नुहोस् :

यो देश मेरा लागि प्राणभन्दा प्यारो भएकाले देशका निम्ति असल काम गर्न म सबैलाई सल्लाह दिन्छु ।

दिइएको कवितांशका आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

भएमा उच्च सङ्कल्प छैन केही असम्भव
सङ्कल्पैले बनेका हुन् महान् मान्छेहरू सब
जसका कर्मले बन्छन् जिन्दगी हाँसिला खुसी
अरूको लिनुमा भन्दा दिनुमा बन्छ जो खुसी ।

प्रश्न

(अ) मानिसहरू महान्, हाँसिला र सुखी कसरी बन्न सक्छन् ? उज्ज्यालो यात्रा कविता र माथिको कवितांशका आधारमा समीक्षा गर्नुहोस् ।

OR

(ख) दिइएको निबन्धांशका आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

ज्ञान र विज्ञानले युक्त शिक्षा आर्जन गर्ने आजका विद्यार्थीमा व्यक्तिगत जीवन र सामाजिक जीवनका बारेमा गहिरो ज्ञान हुने छ । यस्तो विद्यार्थीको व्यक्तित्व विकासमा समेत यसले टेवा पुऱ्याउँछ । मेरो देशको शिक्षाले उत्पादन गरेका व्यक्तिमा सकारात्मक गुण भरिपूर्ण हुनुपर्छ । त्यसैले शिक्षित व्यक्तिमा शिष्टाचार, प्रतिबद्धता, सांस्कृतिक सद्भाव, सामाजिक सद्व्यवहारका क्षमता हुनु जरुरी छ भन्ने मलाई लाग्छ ।

प्रश्न

(अ) हाम्रो देशको शिक्षा कस्तो हुनुपर्छ ? समीक्षा गर्नुहोस् ।

कुनै एक उदाहरणको व्याख्या गर्नुहोस् :

(क) उदात्त कर्मको यात्रा गर्दछन् जो सधैँ सधैँ
    आदर्श नमूना मान्छे बन्दछन् विश्वमा तिनै ।

(ख) जुम्ति पसिना बहाउनु परे पनि आफ्नै घरबारीमा बहाऔँला । एक गेडा मकै भए पनि आफ्नै माटामा उब्जाउँला ।

कुनै एक प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको कविताँश पढी सोधिएको प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

पूर्वले दियो विश्वकै लागि रहस्य विशाल

अपूर्व शिरोमुकुट हाम्रो सर्वोच्च हिमाल

ऋषिले सुने रहस्य यहीँ ब्युँभेर सखार

हे धन्य पुर्खा प्रकाशपुञ्ज वन्दना हजार ।

प्रश्न :

(अ) नेपालमुलुक विश्वमै अलग र महान् छ भन्ने कुरालाई माथिको कविताँशका आधारमा पुष्टि गर्नुहोस् ।

OR

(ख) तलको कथांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

"याङजी, त्यो दुर्घटनामा कमल नबितेको भए तिमी मेरी बुहारी नै रहन्थ्यौ अहिले तिमी मेरी छोरी हौ । म महसुस गर्न सक्छु एकलो बाँच्न कति सकस हुन्छ भनेर । मैले कमलको बुबाविना बिताएको यो १९ वर्षले बोध गराएको छ । त्यो बुभछु तिम्रो मनस्थिति तिमी ऊसँग भावी जीवन बिताउन तयार भयौ भने मैले रोक्ने कुरै छैन । तर एउटा सर्त छ" आमाले अगिपछि भन्दा मसिनोसँग भन्नुभयो ।

प्रश्न :

(अ) आमा र याङजीको सुमधुर सम्बन्धले नेपाली समाजको कस्तो परिकल्प गरेको छ ? आयाम कथाको आधारमा समीक्षा गर्नुहोस् ।

दिइएको अनुच्छेदबाट उपयुक्त शब्द पहिचान गरी खाली ठाउँ भर्नुहोस् :

सूर्यका सुनौला किरण धरतीमा परेपछि पृथ्वी मुसुक्क हाँसिन् । अँध्यारो हटेर उज्यालो छाएपछि सडकमा मानिसको लर्को देखियो । ती मानिसहरू आफ्नै तालमा हातमा हात समातेका देखिन्थे ।

(क) 'धरणी'को पर्यायवाची शब्द .............. हो ।

(ख) 'अँध्यारो'को विपरीतार्थी शब्द ........... हो ।

(ग) अनेकार्थी शब्द .............. हो ।

(घ) समूहवाची शब्द ........... हो ।

दिइएको प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको कविताँश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

यो कस्तो देश सृष्टिकै बेला विज्ञान पाएको
देवता ऋषि मनुष्य मिली वेदान्त गाएको
मुन्धुम महान् धम्मपद महान् सम्पदा महान्
विश्वमै छैन धरती महान् यो देश समान ।

प्रश्नहरू :

(अ) नेपाली धर्तीलाई विश्वमै महान् किन भनिएको हो ?

(आ) कविताँशमा धार्मिक विविधतालाई कसरी प्रस्तुत गरिएको छ ?

(ख) दिइएको निबन्धको अंश पढी सोधिएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :

आफू जुम्रा जस्तो जुम्सो छ अनि कामको सट्टा कुराले टार्न खोज्छ भनी तपाईँ गिज्याउनुहोला । मुखिन्जेल नसके पनि पछाडि पक्कै उडाउनुहुन्छ । हुन पनि हो, म अचेल साहँै जुम्सो भएको छु । बरु के तपाईँ पत्याउनुहुन्छ ? यो जुम्स्याईको जन्मदाता यस्तै जड्चलदा पखाँड हुन् ।

प्रश्नहरू :

(अ) मानिस जुम्सो हुँदै जानुको कारण के हो ?

(आ) 'पख्नोस्' निबन्धले नेपाली समाजको कस्तो समस्यालाई देखाउन खोजेको छ ?

कुनै एक उदाहरणको व्याख्या गर्नुहोस् :

(क) ईर्ष्याद्वेष हटाएर जो छर्छन् प्रेम सौरभ
    तिनै मान्छेहरू बन्छन् विश्वका निम्ति गौरव ।

OR

(ख) अधिकार नदिदैँ कर्तव्य मात्र पूरा गर भन्नु बिना हतियार लडाईमा पठाउनु जस्तै हो । खुट्टामा नेल लगाएर हिंड भन्नु जस्तै हो ।

(क) दिइएका शब्द समूहबाट शुद्ध शब्द छानी लेख्नुहोस् :

(अ) (i) विश्वाश (ii) विस्वास (iii) विश्वास (iv) विश्वाश

(आ) (i) संरचना (ii) सड्रचना (iii) सम्रचना (iv) सञ्रचना

(ख) दिइएका वाक्यलाई शुद्ध पारी लेख्नुहोस् :

मानिस र प्रकृति बिच गहिरो सम्बन्ध छ । हावा पानी र माटो मानिसका आधारभुत तत्त्व हुन् ।

दिइएको प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको कविताँश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

जुटेका ज्ञानले जो छन् पार्दै धर्ती मनोहर
उठेका कर्मले जो छन् गर्दै निर्माण सुन्दर ।
समर्पित भएका छन् जो सदा न्याय खातिर
संसारमा उठेका छन् तिनैका विजयी शिर ।

प्रश्नहरू :

(अ) कविताँशमा ज्ञान र कर्मले कस्ता काम गर्नुपर्छ भनिएको छ ?

(आ) कस्ता मानिसको शिर उचो हुन्छ ?

(ख) दिइएको एकाङ्कीको अंश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

साराले आफ्नै देशमा काम पाएका छन् । हामीले यसरी विदेशमा लत्येर बस्नुपर्छ र ? उहाँ आफ्नो चाडवाड, पर्वमेला, तीर्थव्रत सब छाडेर अर्काको कमारो भाएर बस्ने ? जाऊँ हिँड जमान दाइ, मर्नु परे पनि बरु आफ्नै देशमा मरौँला, आफ्नै भुँइमा लम्पसार परौँला, आफ्नै खोलाको बगरमा आफ्नै वनका काठले जलौँला । हाम्रा बाबुवाजेले आफ्नो आखिरी सास हिमालको बतासमा मिलाए, हामी पनि त्यसै गरौँला । आफ्ना पुर्खाको धर्म थामौँ । जमान दाइ जाऊँ । आजै जाऊँ । उठ, ऐल्यै जाऊँ । गइहालौँ । नबसौँ ।

प्रश्नहरू :

(अ) माथिको एकाङ्कीको अंशमा नेपालको परिवेशलाई कसरी चित्रण गरिएको छ ?

(आ) एकाङ्कीको अंशले राष्ट्रभक्तिको कस्तो सन्देश दिएको छ ?

तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको कवितांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

जसका कर्मले लिन्छन् उच्च जीवनका पथ
तिनैका पथमा हिँड्छन् मान्छेहरू सगौरव ।
जूटेका ज्ञानले जो छन् पार्दै धर्ती मनोहर
उठेका कर्मले जो छन् गर्दै निर्माण सुन्दर ।

प्रश्नहरू :

(अ) उज्यालो यात्राका लागि कर्मको कस्तो भूमिका रहन्छ ?

(आ) मानिसहरू गौरवका साथमा हिँड्ने पथ कुन हो ?

(ख) दिइएको एकाङ्कीको अंश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

दुवै छ्राक भोकै भएर भोकभोकै मर्नुपरे पनि आफ्नै गाउँमा मर्नु जाती । क्यै नभए पनि चिसो बतास त छ कि ! यो बर्खामास पन्चे बाजा बजार बादकहरू आलीमा बस्ता हुन्, रोपारहरू धान रोप्ता हुन्, लाठेहरू बाउसे गर्दा हुन्, मेरो त मनै उहीँ पुगिराख्या छ । फलक्क फलक्क त्यहीँको रमाइलो सम्भन्छु, बोल्न पनि सक्दिनँ म त लाल दाइ, भोकले पो हो कि छिन छिनमा घाँटी नै प्याकप्याक्ती सुकेर थुक्कको थोपासम्म पनि जिब्रोमा छैन, सम्भन्छु, रोऊँ रोऊँ जस्तो लाग्छ । के दशा लागेर अर्काको बहकाउमा परेर आ'छु नि जस्तो लाग्छ ।

प्रश्नहरू :

(अ) एकाङ्कीको पात्रले गाउँघरका कुन कुन कुरालाई स्मरण गरेको छ ?

(आ) माथिको एकाङ्कीको अंशको मूल सन्देश के हो ?

कुनै एक उद्धरणको व्याख्या गर्नुहोस् :

(क) उदात्त कर्मको यात्रा गर्दछन् जो सधैँ सधैँ
आदर्श नमुना मान्छे बन्दछन् विश्वमा तिनै ।

(ख) आयुर्वेदिक औषधीका लागि नेपाल भूस्वर्ग मानिन्छ ।

यदि तपाईँ 'घरभगडा' कथाकी पात्र राजेन्द्रलक्ष्मी हुनुभएको भए देवर बहादुर शाहप्रति तपाईँको व्यवहार कस्तो हुन्थ्यो ? तर्क दिई लेख्नुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) दिइएका बुँदाका आधारमा कथा तयार पारी शीर्षकसमेत लेख्नुहोस् :

कुनै एक ऋषि तपोवनमा जानु ....... ऋषि तपस्यामा लीन हुनु ....... केही डाँकाले एक जना व्यापारीलाई लखेट्दै ल्याउनु ....... व्यापारी भाग्दै ऋषिको आश्रममा आइपुग्नु ....... व्यापारी कुटीभित्र लुक्नु ....... ऋषिको कहिल्यै झूट नबोल्ने प्रतिज्ञा हुनु ....... डाँकाले ऋषिसँग व्यापारीवारे सोध्नु ....... ऋषिले साँचो कुरा बताउनु ....... व्यापारीलाई डाँकाले भेट्टाउनु ....... व्यापारी मारेको पाप ऋषिलाई पनि लाग्नु ....... ऋषि पश्चात्तापमा पर्नु……….।

OR

(ख) कुनै एउटा प्रतियोगितामा आफू प्रथम भएर पुरस्कृत हुँदाको क्षणलाई समेटी एउटा मनोवाद तयार पार्नुहोस् ।

समूह 'क' मा दिइएका शब्दको अर्थ समूह 'ख' बाट पहिचान गरी जोडा मिलाउनुहोस् :

दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

यस्तै वेलामा कुटुम्वले छोरां शशीधरलाई छोरी दिन आए । कुटुम्व धनीमानी थिए । जिल्लामा उनको ठुलो ख्याति थियो । मधेसतिर तीनचार मौजा जिमिदारी छ भन्ये । सन्तानमा केवल थिनै एउटा छोरी मात्र हुन् भन्ने सुनिन्थ्यो । शशीधर भर्खर १५ वर्ष मात्र लागेको थियो । ठिटो राम्रो र बहुत मेधावी थियो । छोराको यति सानै उमेरमा विहा गर्न त श्रीधरको मन थिएन । एउटी छोरी मात्र भएका धनी कुटुम्वले घरै आएर छोरी दिँदा उनी वडो असमञ्जसमा परे । उता घरकाले पनि विहा गर्नैपर्छ भनेर करकर गर्न थाले । कामकुरो छिनियो । खुव मन फुकाएर विहाका मालसजाम तयार गर्न थाले ।

प्रश्नहरू

(क) 'कुटुम्व धनीमानी थिए ।' यस वाक्यलाई अकरणमा वदल्नुहोस् ।

(ख) रेखाङ्कित 'शशीधरलाई' शब्दको कारक र विभक्ति पहिचान गरी लेख्नुहोस् ।

(ग) 'यस्तै वेलामा कुटुम्वले छोरा शशीधरलाई छोरी दिन आए ।' यस वाक्यको उद्देश्य र विधेय पहिचान गरी लेख्नुहोस् ।

(घ) 'एउटी छोरी मात्र भएका कुटुम्वले घरै आएर छोरी दिँदा उनी असमञ्जसमा परे ।' यस वाक्यलाई मिश्र वाक्यमा वदल्नुहोस् ।

समूह 'क' मा दिइएका शब्दको अर्थ समूह 'ख' बाट पहिचान गरी जोडा मिलाउनुहोस् :

(क) दिइएका शब्द समूहबाट शुद्ध शब्द छानी लेख्नुहोस् :

(अ) प्रसासन      प्रशासन      प्रसाशन      प्रशाशन

(आ) विविधता      विविधता      विबिधता      विबिधता

(ख) दिइएको वाक्यलाई शुद्ध पारी लेख्नुहोस् :

दुलहीका पीनाले बोलाएको सुनेर फलैँचा बाट मुरलीधरले भने, ज्यू, म यहीँ छु आउन लागें ।

दिइएका वाक्यलाई वञ्चात पक्षमा परिवर्तन गर्नुहोस् :

कृष्ण राय खाना खान्छन् । उनी ओछ्यानमा पल्टिन्छन् । उनी निदाउने प्रयत्न गर्छन् । उनलाई कसैले आक्रमण गर्छ ।

कुनै एक उद्धरणको व्याख्या गर्नुहोस् :

(क) पहाड भन्छ पसिना पाए म स्वर्ग भुलाउँदैँ
     तराई भन्छ सिँचाइ पाए म सुन भुलाउँदैँ ।

OR

(ख) बाहिरी शत्रुलाई उठन दिनको मूल कारण घरभित्रको झगडा हो ।

दिइएको अनुच्छेदमा रेखाङ्कित गरिएका शब्दको पदवर्ग पहिचान गरी लेख्नुहोस् :

सानी मेलाबाट साथीसँग गफ गर्दै घर गई र ऊ ठूली दिदीसँग मिलेर खुरुखुरु काम गर्न थाली ।

कोष्ठकमा दिइएका सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस् :

(क) रामभरोस बजार गएर सामान किन्छ । (वाक्य विश्लेषण)

(ख) मैले उपन्यास पढेँ । (कर्मवाच्य)

(ग) भाइले खानेकुरा खायो । (प्रेरणार्थक)

(घ) आमाले भन्नुभयो, "सबैले घरको काम गर्नुपर्छ ।" (अप्रत्यक्ष कथन)

दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

भाइका कुरा सुनेर मुरलीधरले वर्र आँसु भारे । मुरलीधर रोएको देखेर श्रीधरका जहान, छोराछोरी पनि रुन लागे । एकछिनपछि मुरलीधरले भाइका निधार, छाती, हात, गोडा सबै अङ्ग छामे । उनको शारीरिक गति देखेर मुरलीधरको हृदयमा दुःखको कोलाहल मच्चियो । केही बेरपछि छातीमा भक्कानु पारेर आँसु भार्दै मने, "बिसेक हुन्छ वा हरेस नखाऊ ।

बाले आफ्नो जीवनमा अनन्य पुण्य गर्नुभएको छ । उहाँको त्यस महान् तपस्याका प्रभावले हाम्रो अनिष्ट कदापि हुने छैन । बरु अब यहाँका वैद्यको भर गरेर बस्नुभएन । तिमीलाई देशतिर औषधी गर्न लैजान्छु ।"

प्रश्नहरू

(क) 'भाइका कुरा सुनेर मुरलीधरले वर्र आँसु भारे ।' यस वाक्यलाई अकरणमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।

(ख) रेखाङ्कित 'मुरलीधरले' शब्दको कारक र विभक्ति पहिचान गरी लेख्नुहोस् ।

(ग) 'बाले आफ्नो जीवनमा अनन्य पुण्य गर्नुभएको छ ।' यस वाक्यको उद्देश्य र विधेय पहिचान गरी लेख्नुहोस् ।

(घ) 'उनको शारीरिक गति देखेर मुरलीधरको हृदयमा दुःखको कोलाहल मच्चियो ।' यस वाक्यलाई मिश्र वाक्यमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।

राजेन्द्रलक्ष्मीले गरेका सबै कार्य राष्ट्रियता र स्वाधीनताका लागि मात्र छन् त ? कथाका आधारमा तर्क दिएर लेख्नुहोस् ।

समूह 'क' मा दिइएका शब्दको अर्थ समूह 'ख' बाट पहिचान गरी जोडा मिलाउनुहोस् :

दिइएको अनुच्छेदबाट मुख्य मुख्य चारओटा बुँदा टिप्नुहोस् :

एकछिन वाल्ल परेर वहादुर शाहले भने, "खुब विचार गरिरहेको छु । खास जननीकै रूपमा नारी जातिलाई पाएको हुँ । नारी सिर्जना र शक्तिका अवतार हुन् भन्ने खुद मलाई थाहा छ । के गरूँ उज्यालाका निम्ति बालेको बत्तीले आगलागी हुने सम्भावना देखिएपछि देश बचाउनका लागि उपचार गर्नैपर्ने रहेछ । व्यक्तिगत विरोधलाई अँगालेर यसो गरेको होइन । मुमाको मूर्ति सम्फेर हजुरमाथि मेरो पूरा श्रद्धा छ । हाम्रो आपसी घातप्रतिघातले मातृभूमिको अँध्यारो भविष्य देखापर्दा बाध्य भएर नै यो काम मैले गरेको हुँ । वास्तवमा नायवी सिनोको निम्ति मरिमेट्ने गिद्ध म होइन । यदि छोड्दे भन्ने हुकुम हुन्छ भने अहिले नै तयार छु ।"

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएका बुँदाका आधारमा एउटा कथा तयार पारी शीर्षकसमेत दिनुहोस् :

बादशाह अकबरको राज्यमा बीरबल नामक बुद्धिमान् मन्त्री हुन् ...... कने महाजनको बहुमूल्य हिराको हार चोरी हुन् ...... महाजनले बीरबलकहाँ गाएर चोर पत्ता लगाइदिन आग्रह गर्नु ......... बीरबलले महाजनलाई आफ्ना गाते जना नोकरहरूलाई लिएर भोलिपल्ट आउन भन्नु ...... महाजन भोलिपल्ट नोकरहरूका साथ उपस्थित हुनु ......... बीरबलले गाते जना नोकरहरूलाई एक एकओटा लट्ठी दिनु र भन्नु ......... जसले हार चोरेको छ, मन्त्रका बलमा उसको लट्ठी एक अङ्गुल लामो हुने छ भन्नु ...... भोलि सवै गोरे दरबारमा उपस्थित हुन भन्नु ......... घर गाएर हार चोर्ने नोकरले बीरबलले दिएका लट्ठी एक अङ्गुल छोटो पार्नु ....... भोलिपल्ट बीरबलको सभामा लट्ठीयाला पत्ता ३ पर्नु ....... जुक्तिवृद्धिले जस्तोसुकै कार्य पनि सहज रूपमा सम्पन्न हुनसक्छ भन्ने सन्देश ।

(ख) 'खेलकुदको महत्त्व' शीर्षकमा दुई साथीबिच भएको संवाद लेख्नुहोस् ।

राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहबिचको घरफगढामा दुवै देवरमाउजूलाई तपाईं के सल्लाह दिनुहुन्छ ? तर्क दिई लेख्नुहोस् ।

समूह 'क' मा दिइएका शब्दको अर्थ समूह 'ख' बाट पहिचान गरी जोडा मिलाउनुहोस् :

दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :

वडो मुस्किलसँग नजरवन्दबाट छुटेपछि लामो सास फेरेर राजेन्द्रलक्ष्मीले भनिन्, "दयाको फल मैले पाएँ । कृपात्रमा परेको अमृत पनि विष बन्दो रहेछ । देवर भनेर यी वहादुर शाहलाई मैले हुनेसम्म गरेकी हूँ । घरमा पनि यी बाघ बने, अस्मानमा पुन्याउँदा पनि बाजको रूप लिए । अब पातलमा पुन्याउँदा के हुने हुन् हेरौं । नाग बनेर आए पनि थिनीसँग म डराउन्न । थिनको विष शमन गर्ने वैद्यहरूको सहायता नपाएकी भए म उम्कन सक्ने थिइन् । मेरो व्यक्तित्वको प्रभावमा आकर्षित भाएका र न्यायका बाटामा हिँड्ने भारदारहरू जति भने पनि छन् ।"

प्रश्नहरू

(क) 'घरमा पनि यिनी बाघ बने ।' यस वाक्यलाई अकरणमा बदल्नुहोस् ।

(ख) रेखाङ्कित शब्द 'मैले' को कारक र विभक्ति पहिचान गर्नुहोस् ।

(ग) 'देवर भनेर यी वहादुर शाहलाई मैले हुनेसम्म गरेकी हूँ ।' यस वाक्यको उद्देश्य र विधेय पहिचान गरी लेख्नुहोस् ।

(घ) 'कृपात्रमा परेको अमृत पनि विष बन्दो रहेछ ।' यस वाक्यलाई मिश्र वाक्यमा बदल्नुहोस् ।

दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा उखान र एउटा अनुकरणात्मक शब्द पहिचान गरी अनुच्छेदको भन्दा फरक वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :

मलाई मेरो पुरानो साथीको भलक्क याद आयो । त्यो साथीले जहिले पनि अर्थ न वर्थ गोविन्द गाई भने भैँ कुरा गरेर सवैलाई हैरान पार्थ्यो । त्यसैले बाँदरको पुच्छर लौरो न हतियार भनी मैले उसको साथ चटक्क छोडेँ ।

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको कथांशका आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

वाहिरी शत्रुलाई उठन दिनाको मूल कारण घरभगडा हो भन्ने वाक्यको ठुलो टीका टिप्पणीसमेत गरु गजराज मिथले गर्नुभएपछि, मेरो मनले पनि त्यसमा पुग्ट्याइँ गर्यो । यता चौविसीहरूले सङ्गठन गर्न थालेको गुप्ती खवर सुनियो । इँदाइँदे पाल्पा, पर्वत र तनहुँको सङ्गठनको वल्दो अग्निमा हाम्रा सरदार बालि वानियाँ र केही फौजले समेत देशका निमित्त बलिदान दिएको कुरा हुरी वनेर आयो । चितवनको रक्षाका निम्ति वसेका रामकृष्ण कुँवर केही फौज लिई तनहुँतिर गएको खवरले केही आश्वासन दियो । न्यसपछि मानवता र परिस्थितिको समेत ख्याल राखी यी देवरलाई नुवाकोटवाट छुटाई यहाँ ल्याएर भनेँ, "राजकुमार, यसरी हार्नीले आगो पानी वन्नु ठिक होइन । आपसी फुट नै जातिको पतनको चिह्न हो ।

प्रश्नहरू

(अ) वाहिरी शत्रुलाई उठन दिनाको मूल कारण घरभगडा हो भन्ने कुरालाई राजेन्द्रलक्ष्मीले कसरी महसुस गरिन् ?

(आ) देवर बहादुर शाहलाई नुवाकोटवाट छुटाएर राजेन्द्रलक्ष्मीले उनीसँग के सल्लाह गरिन् ?

(ख) दिइएको जीवनीको अंशका आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

मानव वेदनाको जीवन्त चित्र भएका कला सिर्जनामा पिकासोले आफ्नो सम्पूर्ण जीवन समर्पण गरे । उनले कलामार्फत वन्दुकभन्दा कलम र कुची वलियो हुन्छ भन्ने दसी प्रस्तुत गरे र कलामार्फत युद्धलाई खरो रूपमा व्यङ्ग्य गरे । त्यसैले त नाजीहरूले पिकासोलाई जर्मनीमा चित्र प्रदर्शन गर्न दिएनन् । उनले भिखारी, जेलमा थुनिएका, दु:ख पाएका, हेपिएका र सीमान्तकृत मान्छेका साथै गम्भीर मानायिक समस्या भएका व्यक्तिका चित्रसमेत वनाए । उनले महिलाका मार्मिक र प्रेमिल चित्र पनि वनाए । उनी केवल मान्छेको वाह्यरी आवरण मात्र कहाँ हो र, नी व्यक्तिका भित्री वेदना, संवेदना, संवेग, मर्म र सौन्दर्य मूर्त वनेर उनका अमूर्त चित्राभित्र चित्रित हुन्थे ।

प्रश्नहरू

(अ) पाब्लो पिकासोले कलामार्फत वन्दुकभन्दा कलम र कुची वलियो हुन्छ भन्ने कुरालाई कसरी प्रमाणित गरे ?

(आ) पाब्लो पिकासोका चित्राभित्र कुन कुन विषयवस्तु समेटिन्थे ?

कुनै एक प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको कथांशका आधारमा सोधिएको प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

काँडा भरेको गुलाफको बोट भए होलान् भन्ने आशा गरेकी थिएँ तर भनु फूल भरेर काँडा मात्र बाँकी रहेका बनेर आएछन् । बालुवाले तिललाई पनि बालुवा नै सम्फन्छ भने भैँ उनका आँखामा विभाजन थालें । मैले वर्साएका अमृतका कण कणमा उनले विष देख्न थाले, दिएको चिनीलाई गेगर सम्झे, पथ्य वचनले पनि निखो बाणको रूप लियो । उसैले घात प्रतिघात चल्दै गयो । अन्त्यमा उनले बुनेको जालमा म पो परें । थुनुवा कैदी जन्मो भएर वस्नुपर्दा खसमले त्योगेकालाई घरभित्र हलेको पापको फल हो भनी चित्त बुझाए ।

प्रश्न

(अ) राजेन्द्रलक्ष्मी र वहादुर शाहका बिच द्वन्द्व बढ्नुको कारणमाथि समीक्षा गर्नुहोस् ।

OR

(ख) दिइएको एकाङ्कीको अंशका आधारमा सोधिएको प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

को वस्छु यो ठाउँमा ? अघाइयो । मलाई त यहाँ जे पनि गन्हाउने पो हुन लाग्यो । खान थाल्यो भुट्टन गन्हाउने, पिउन थाल्यो पानी गन्हाउने, रेल गन्हाउने, यो त ठाउँ नै गन्हाउने पो रहेछ । आफ्नो गाउँमा त भकारोको छेउमै सुन्दी हालेर सुत्दा पनि गन्हाउँदैनथ्यो । मलकै भारी बोक्दा पनि गन्हाउँदैनथ्यो । फेरि तातो पानी, तातो हावा, यस्नो दुःख खाएर को वस्न सक्छु यहाँ ? भोकै परे पनि बरु आफ्नो देशमा कुवाको चिसो पानी पिएर बरको चौतारामा शीतल हावा खाएर सुतौंला नि । जमानासिंह दाइ, हिँड् तिमी पनि जाऔं आफ्नै घर आफ्नै देश ।

प्रश्न

(अ) 'घरको माया' एकाङ्कीकी पात्र बतासेका माध्यमबाट देशप्रेमको भाव कसरी प्रकट भएको छ ? समीक्षा गर्नुहोस् ।

समूह 'क' मा दिइएका शब्दको अर्थ समूह 'ख' बाट पहिचान गरी जोडा मिलाउनुहोस् :

तल समूह 'क' मा दिइएका शब्दको अर्थ समूह 'ख' बाट पहिचान गरी जोडा मिलाउनुहोस् :

दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नको जवाफ लेख्नुहोस् :

मलाई अब धेरै दिन बाँच्नुला जस्तो लागदैन । मैले जीवनमा हजुर प्रति धेरै अत्याचार गरेको छु । यस अज्ञानीको सबै अपराध क्षमा गरेर यी नाबालक छोराछोरीको शरण लिइदिनुहोला । भाइका कुरा सुनेर मुरलीधरले वरँ आँसु भारे । मुरलीधर रोएको देखेर श्रीधरका जहान, छोराछोरी पनि रुन लागे । एकछिनपछि मुरलीधरले भाइका निधार, छाती, हात, गोडा सबै अड्ग छामे । उनको शारीरिक गति देखेर मुरलीधरको हृदयमा दुःखको कोलाहल मच्चियो । केही बेरपछि छातीमा भक्कानु पारेर आँसु भार्दँ भने, "विसेक हुन्छ बा हरेस नखाऊ ।"

प्रश्नहरू :

(क) 'मलाई अब धेरै दिन बाँच्नुला जस्तो लागदैन ।' यस वाक्यलाई करणमा बदल्नुहोस् ।

(ख) रेखाङ्कित 'छातीमा' शब्दको कारक र विभक्तिको नाम लेख्नुहोस् ।

(ग) 'भाइका कुरा सुनेर मुरलीधरले वरँ आँसु भारे ।' यस वाक्यको उद्देश्य र विधेय लेख्नुहोस् ।

(घ) 'उनको शारीरिक गति देखेर मुरलीधरको हृदयमा दुःखको कोलाहल मच्चियो ।' यस वाक्यलाई संयुक्त वाक्यमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।

दिइएको प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको कथांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

एकछिन वाल्ल परेर बहादुर शाहले भने, "खुब विचार गरिरहेको छु । खास जननीकै रूपमा नारी जातिलाई पाएको हुँ । नारी सिर्जना र शक्तिको अवतार हो भन्ने खुद मलाई थाहा छ । के गरूँ उज्यालाका निम्ति बालेको बत्तीले आगलागी हुने सम्भावना देखिएपछि देश बचाउनका लागि उपचार गर्नैपर्ने रहेछ । व्यक्तिगत विरोधलाई अँगालेर यसो गरेको होइन । मुमाको मूर्ति सम्फेर हजुरमाथि मेरो पूरा श्रद्धा छ । हाम्रो आपसी घात प्रतिघातले मातृभूमिको अँध्यारो भविष्य देखापर्दा बाध्य भएर नै यो काम मैले गरेको हुँ । वास्तवमा नायबी सेनाको निम्ति मरिमेट्ने गिद्ध म होइन । यदि छाड्दे भन्ने हुकुम हुन्छ भ��े अहिले नै तयार छु ।"

प्रश्नहरू :

(अ) माथिको कथांश कुन सन्दर्भमा आएको हो ?

(आ) बहादुर शाह कस्ता चरित्रका व्यक्ति हुन् ?

(ख) दिइएको एकाङ्कीको अंश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

को बस्छ यस्तो ठाउँमा ? अघाइयो मलाई त यहाँ जे पनि गन्हाउने पो हुन लाग्यो । खान थाल्यो भुटुन गन्हाउने, पिउन थाल्यो पानी गन्हाउने, रेल गन्हाउने, यो त ठाउँ नै गन्हाउने पो रहेछ । आफ्नो गाउँमा त भकारो कै छेउमा गुन्द्री हालेर सुत्दा पनि गन्हाउँदैनथ्यो, मलकै भारी बोक्दा पनि गनाउन्नथ्यो । फेरि तातो पानी, तातो हावा, यस्तो दुःख खाएर को बस्न सक्छ यहाँ । भोकै परे पनि बरु आफ्नै देशमा कुवाको चिसो पानी पिएर बरको चौतारीमा शीतल हावा खाएर सुतौँला नि ।

प्रश्नहरू :

(अ) वक्तालाई विदेश मन नपर्नुको कारण के हो ?

(आ) नेपालको वातावरण कस्तो किसिमको छ ?

तल समूह 'क' मा दिइएका शब्दको अर्थ समूह 'ख' बाट पहिचान गरी जोडा मिलाउनुहोस् :

दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा उखान र एउटा पारिभाषिक शब्द पहिचान गरी तिनलाई अनुच्छेदको भन्दा फरक वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :

'आंखामा राखे पनि नबिभाउने' भन्ने उखान कसैका निमित्त उपयुक्त हुन्थ्यो भने कृष्ण रायका निमित्त हुन्थ्यो । ४५ वर्षका कृष्ण राय गाउँका सवभन्दा भद्र मानिस थिए । तिनले यता १०/१२ वर्षदेखि गाउँभन्दा बाहिर पाइलो राखेका थिएनन् । यसैबाट तिनको शान्त स्वभावको परिचय हुन्छ । कसैलाई कर्जा दिनु तिनी आफ्नो सिद्धान्तको विरुद्ध ठान्थे ।

दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

४५ वर्षका कृष्ण राय गाउँका सवभन्दा भद्र मानिस थिए । तिनले यता १०/१२ वर्षदेखि गाउँभन्दा बाहिर पाइलो राखेका थिएनन् । यसैबाट तिनको शान्त स्वभावको परिचय हुन्छ । कसैलाई कर्जा दिनु तिनी आफ्नो सिद्धान्तको विरुद्ध ठान्थे । तिनका मतअनुसार कर्जामा गाएको रुपियाँ आफू आउँदा भगडा वोकी ल्याउँछ । तर दुःख परेको वखतमा 'राजद्वारे श्मशाने च' तिनी गाउँलेको सहायतमा प्रस्तुत रहन्थे । जनककुमारीको एक्लो छोरो मर्दा जनककुमारीको पिरभन्दा तिनको सान्त्वनाले त्यहाँ भएका मान्छेको आँखामा आँसु ल्यायो । गाउँलेमा भगडा पर्यो भने तिनी नै मध्यस्थ हुन्थे ।

प्रश्नहरू :

(क) 'कसैलाई कर्जा दिनु तिनी आफ्नो सिद्धान्तको विरुद्ध ठान्थे ।' यस वाक्यलाई अकरणमा बदल्नुहोस् ।

(ख) रेखाङ्कित 'आँखामा' शब्दको कारक र विभक्तिको नाम लेख्नुहोस् ।

(ग) '४५ वर्षका कृष्ण राय गाउँका सवभन्दा भद्र मानिस थिए ।" यस वाक्यको उद्देश्य र विधेय लेख्नुहोस् ।

(घ) 'गाउँलेमा भगडा पर्यो भने तिनी नै मध्यस्थ हुन्थे ।' यस वाक्यलाई सरल वाक्यमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।

भगडा गरिरहेका राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहका बिच भएको कुराकानीका सन्दर्भमा तपाईँ हुनु भएको भए के गर्नु हुन्थ्यो ? तर्कसहित लेख्नुहोस् :

तल समूह 'क' मा दिइएका शब्दको अर्थ समूह 'ख' बाट पहिचान गरी जोडा मिलाउनुहोस् :

कुनै एक उदाहरणको व्याख्या गर्नुहोस् :

(क) एउटै इनार छ सम्पूर्ण गाउँमा
    र पनि कसैले पानी पिउन नपाएको गुनासो छैन
    मेलापात जानुपर्छ
    काखको नानीलाई मजेत्रोले पिठ्यूँमा बाँधेर
    निस्कन तयार छे जो कुनै पनि आमा
    आफ्नै सन्तान पनि भार हुन सक्दो भन्ने उसलाई थाहा छैन ।

OR

(ख) बाहिरी शत्रुलाई उठ्न दिनाको मूख्य कारण घरभगडा हो ।

दिइएको अनुच्छेदबाट उपयुक्त शब्द पहिचान गरी खाली ठाउँ भर्नुहोस् :

"पतितदेव बेलुका घरमा आउँदा चिनी लिएर आउनुहोस्" भन्दै रामकी श्रीमतीले बजार जान लागेका रामलाई भनिन् । साथमा कुन्चो छैन, के को चिनी ल्याउनु भन्दै कोटको गोजी छाम्दै राम बजारतिर लागे ।

(क) 'पत्नी' को पर्यायवाची शब्द ………… हो ।

(ख) 'बिहान' को विपरीतार्थी शब्द ………… हो ।

(ग) 'पैसा' को लघुतावाची शब्द …………… हो ।

(घ) 'कोत'को श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द …………… हो ।

तल समूह 'क' मा दिइएका शब्दको अर्थ समूह 'ख' बाट पहिचान गरी जोडा मिलाउनुहोस् :

राजेन्द्रलक्ष्मीले गरेका सबै कार्य राष्ट्रियता र स्वाधीनताका लागि मात्र छन् त, कथाका आधारमा तर्क दिनुहोस् :

दिइएको अनुच्छेदबाट उपयुक्त शब्द पहिचान गरी खाली ठाउँ भर्नुहोस् :

उनको देहावसानले गर्दा वरिपरि गाउँको अपार क्षति भयो । भोका नाङ्गा, दीन, दुःखी दरिद्रका बाबु मरे । बुढाबुढी र असहायको टेक्ने लट्ठी भाँचियो । न्यायको बत्ती निभ्यो । अनाथ अशक्तको आशास्तम्भ ढल्यो । गाउँका 'धन्वन्तरि' अस्ताए । आशाको त्यान्द्रो पनि छिन्यो ।

(क) 'निसाफ' को पर्यायवाची शब्द...........हो ।

(ख) 'सुखी' को विपरीतार्थक शब्द...........हो ।

(ग) 'दिन' शब्दको श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द ............. हो ।

(घ) 'पराल' को लघुतावाची शब्द .............हो ।

दिइएको अनुच्छेदबाट एक तृतीयांशमा सारांश लेख्नुहोस् :

आयुर्वेदिक उपचार पद्धतिमा व्यवस्थापन, सङ्गठन र निदानमा समेत केन्द्री सीमा रहेका छन् । दुर्घटनामा परी अङ्गभङ्ग भएको साथै एपेन्डिसाइटिस, हृदयघात, पक्षघात आदि रोगबाट पीडित बिरामी, शल्यक्रियाबाट गरिने उपचार, सघन उपचार आदिमा राखेर गरिने उपचारमा एलोप्याथीको सहयोग लिनुपर्ने व्यवस्था छ । साथै आयुर्वेद उपचारका नाममा जसले पनि औषधी बेच्नु, भिडभाड हुने ठाउँमा हकरले पनि औषधी बेच्नु र त्यसलाई रोक्ने कुनै संयन्त्र नहुनु र यसरी जो पायो त्यसले घरघरै स्वघोषित आयुर्वेदिक वैद्य बनेर उपचार गर्नु जस्ता यसका सीमा हुन् । आयुर्वेदिक औषधीको पार्श्वप्रभाव न्यून हुन्छ । धेरै खायो भने चिनी पनि तितो हुन्छ भने भैँ नजानी नजानी त्यस्ता औषधी खाँदा जनस्वास्थ्यमा गम्भीर असर पर्न सक्छ ।

दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) दिइएको अनुच्छेदबाट उपसर्ग लागेका दुईओटा र प्रत्यय लागेर बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :

आयुर्वेदिक उपचार गर्न हिंडेका संयमले बाटामा पाल्पाली बटुवालाई भेटेपछि सम्मानपूर्वक अभिवादन गर्दै सोधे, "ख्यातिप्राप्त आयुर्वेदिक चिकित्सक यता कतै बसाईँ सर्नुभएको छ रे नि, हजुरलाई थाहा छ ?"

(ख) दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह गर्नुहोस्, एउटा विग्रह पदावली पहिचान गरी समस्त शब्द बनाउनुहोस् र द्वित्व भएर बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रिया देखाउनुहोस् :

हामी नेपाली श्रमजीवी र कर्मवीर छौँ । हामी हात र खुट्टा चलुन्जेल पाप र पुण्यको ख्याल गर्दै जालभेल नगरी कर्मको क्षेत्रमा लाग्छौँ । समाजमा बस्दा कहिले ससाना त कहिले ठुलठुला समस्या आइपर्छन् । त्यस्ता समस्या भैभगडा गरेर होइन, आपसमा सरसल्लाह गरेर समाधान गर्छौं ।

दिइएको गद्यांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

वर्तमान समाज वैज्ञानिक चिन्तनतर्फ उन्मुख हुँदै गइरहेको छ । त्यसैले अब हाम्रो संस्कृति पाप, पुण्य, स्वर्ग, नर्क आदिका आधारमा निर्धारित हुनुहुँदैन । अब पापको हाउगुजीमा मात्र संस्कृति बाँच्दैन । अब त विज्ञानका सापेक्षतामा मानिसका आवश्यकता, खुसी, सुखी र मनोरञ्जनका रूपमा संस्कृतिलाई ग्रहण गरिन्छ । अहिले विज्ञानको सापेक्षतामा नै जीवनको व्याख्या हुन्छ । विज्ञान सत्य र तथ्यमा आधारित हुन्छ र यसले प्रामाणिकतामा विश्वास गर्छ । कुनै कुराको अवलोकन, जाँच र पारखका आधारमा मात्र सत्यनजिक पुगिन्छ भन्ने मान्यता विज्ञानको छ । तसर्थ अबको संस्कृति विज्ञानभन्दा पर रहन सक्दैन । हिजो हामीले मानेका कतिपय कुरा आज अन्धविश्वासमा परिणत भएका छन् । त्यसैले अबको संस्कृति अनुमान र अन्धविश्वासमा होइन, मानव हितका लागि विज्ञानसम्मत हुन आवश्यक छ । यसप्रति हामी सबै सचेत बन्नु जरुरी छ ।

प्रश्नहरू

(क) परम्परागत संस्कृतिका आधार के के हुन् ?

(ख) वर्तमान समाजले संस्कृतिलाई कुन रूपमा ग्रहण गर्न थालेको छ ?

(ग) विज्ञानले किन तथ्यमा विश्वास राख्छ ?

(घ) हाम्रो संस्कृतिको संरक्षण र संवर्धन कसरी गर्न सकिन्छ ?

दिइएको अनुच्छेदबाट एक तृतीयांशमा सारांश लेख्नुहोस् :

सन्दुक रुइत आँखाको डाक्टर भएपछि मोतीविन्दुको शल्यक्रियामा सक्रिय भए । शल्यक्रिया गर्ने प्रविधि पुरानै थियो । जुन प्रविधिबाट मोतिविन्दुको उपचार गरिन्थ्यो त्यसबाट बिरामीलाई पीडाबोध मात्र नभई रोग बल्झिने समस्या पनि हुन्थ्यो । आँखामा लेन्स राख्ने पद्धति निकै महँगो थियो । बिरामीले उपचार र शल्यक्रियापछि पनि बाक्लो सिसा भएको चस्मा लगाउनुपथ्र्यो । रुइत सरल र सस्तो पद्धतिबाट आँखा रोगीको उपचार गर्न चाहन्थे । त्यसैले समूह बनाएर ठाउँ ठाउँमा पुगेर आँखा उपचारमा सहभागी हुँदै शल्यक्रिया र अनुसन्धान गर्दै जाँदा उनले नयाँ प्रविधिको आविष्कार गरे । यो प्रविधि सबैभन्दा सस्तो र भरपर्दो साबित भयो । यही प्रविधि अन्तर्राष्ट्रिय जगत्मा नेपाली प्रविधि अर्थात् रुइतेक्टोमीका रूपमा विश्वभरि चर्चित छ ।

कुनै एक उद्धरणको व्याख्या गर्नुहोस् :

(क) नेपाल बाँचे नेपाली हाम्रो गौरव बाँचे छ
     नेपाली भाषा संस्कृति कला साहित्य साँचे छ ।

OR

(ख) नेपाल आयुर्वेद औषधीका लागि भूस्वर्ग हो ।

समूह 'क' मा दिइएका शब्दको अर्थ समूह 'ख' बाट पहिचान गरी जोड्ा मिलाउनुहोस् :

दिइएको अनुच्छेदबाट मुख्य मुख्य चारओटा बुँदा टिप्नुहोस् :

आयुर्वेदिक उपचारका अनेकौँ विशिष्ट पक्ष छन् । यसमा बिरामीको आत्मा, मन, शारीरिक प्रकृति र दोष, मल र धातुको अवस्थालाई पनि ध्यानमा राखेर मानिसका समग्र पक्षको उपचार गरिन्छ । रोगको उपचार गर्दा मन र शरीरलाई पूर्ण रूपमा छुट्याउन सकिँदैन भन्ने मान्यताअनुसार रोगीको मन र शारीरिक प्राकृतिकअनुरूप उपचार गरिनु पनि यसको विशेषता हो । आयुर्वेदिक औषधीले आफैँमा तागत वा रसायनको पोषण प्रदान गर्ने, बिरामी र स्वस्थ व्यक्तिले पनि प्रयोग गर्न सक्ने, स्वस्थ व्यक्तिको पोषण र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमताको विकास गर्ने यसको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो । आहार, विहार र आचारसंहितामार्फत रोगले आक्रमण नगरोस् भनी रोग प्रतिरोधी औषधी र आहारमा जोड दिनु पनि यसको विशेषता हो ।

दिइएको अनुच्छेदबाट एक तृतीयांशमा सारांश लेख्नुहोस् :

सन्दुक रुइतले आफ्नो उपचार पद्धतिबाट लाखौँ मानिसको सफल शल्यक्रिया गरिसकेका छन् । यसबाट दृष्टि प्राप्त गर्ने विश्वभरका मानिसले उनलाई 'दृष्टिका देवता' मानेका छन् । नेपालको नवीन प्रविधि 'रुइतेक्टोमी' का रूपमा यो उपचार पद्धति एसिया, दक्षिण अमेरिका, अफ्रिकालगायत विभिन्न देशमा प्रयोगमा छ । यो प्रविधि संसारभर गुणस्तरीय र प्रशंसनीय बन्दै गइरहेको छ । उनले मोतीविन्दुको शल्यक्रियाँ भिडियोमार्फत र सम्भव भएसम्म आफैँ उपस्थित भएर संसारभरका डाक्टरलाई सिकाउँदै आएका छन् । उत्तर कोरियामा उनले गरेको काम नेसनल जियोग्राफिकले एउटा वृत्तचित्रका रूपमा प्रसारण गरेका थियो । उनले पुऱ्याएको योगदानस्वरूप तिलगङ्गा उपचार केन्द्र अहिले तिलगङ्गा आँखा प्रतिष्ठानका रूपमा स्थापित छ । यसमार्फत उनले पुऱ्याएको मानवीय सेवाका उच्च मूल्याङ्कन गर्दै विश्वका प्रसिद्ध समाचार माध्यमले यसको प्रचारप्रसार गरेका छन् ।

दिइएको गद्यांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

पश्चिमाहरू प्रकृतिलाई जड मान्छन् । उनीहरूका लागि प्रकृति एउटा भौतिक उपलब्धि मात्र हो । प्रकृति मान्छेका लागि हो तसर्थ यसको जतिसक्दो उपयोग गर्नुपर्छ भन्ने भौतिकवादी दृष्टिकोण पश्चिमी विचारको चुरो हो । प्रकृति र मानवको अस्तित्व परिपूरक सम्वन्धमा आधारित छ, त्यसैले प्रकृतिलाई चेतन रूपमा मान्नुपर्छ र सन्तुलित उपयोग गर्नुपर्छ भन्ने कुरा पूर्वीय दर्शनको सारतत्त्व हो । अहिले आएर पश्चिमाहरूले प्रकृति संरक्षणको नारा उठाए पनि पश्चिममा यो नारा उठेको धेरै समय भएको छैन । मान्छे आफैँ प्रकृति हो त्यसैले भौतिक विकासको चरमचुलीमा पुगेपछि मानवतामा उत्पन्न हुने अतृप्त वितृष्णा र कुण्ठाको उचित निकासका लागि 'प्रकृतितिरै फर्क' को नारालाई यसै सन्दर्भमा हेर्नुपर्छ । प्रकृति भनेको ढुङ्गो, माटो, वृक्ष, वनस्पति र जलस्रोत हो । अव यी सवै कुरालाई प्राकृतिक सम्पदा भन्न थालिएको छ । समकालीन विश्वमा धनी वा गरिव राष्टको निर्णय उसको अधीनमा रहेको प्राकृतिक सम्पदाकै आधारमा हुन थालेको पाइन्छ । प्रकृतिको विराट स्वरूप नै वातावरण हो । वातावरणभित्र वायुमण्डलसमेत समेटिन्छ ।

प्रश्नहरू

(क) पश्चिमी विचारको चुरो के हो ?

(ख) प्रकृति र मानवको अस्तित्व केमा आधारित छ ?

(ग) विश्वमा धनी र गरिव राष्टको पहिचान कसरी गरिन्छ ?

(घ) वातावरणलाई किन प्रकृतिको विराट स्वरूप भनिएको हो ?

कुनै एक प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) आज्ञार्थक भावका फरक फरक क्रियापदको प्रयोग गरी आफ्नी बहिनीको स्वास्थ्यका बारेमा चार वाक्यमा वर्णन गर्नुहोस् ।

OR

(ख) दिइएका वाक्यलाई उच्च भावरमा परिवर्तन गर्नुहोस् :

तिमी पोखरा घुम्न जाऊ । तिमी फेवातालमा डुङ्गा चलाऊ ।

तिमी साँझमा बजार डुलेर रमाऊ । तिमी सराइकोटबाट सूर्योदय हेर्न नछुटाऊ ।

कोष्ठकमा दिइएका सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस् :

(क) श्यामसुन्दर योग गर्छन् । श्यामसुन्दर स्वस्थ छन् । (वाक्य संश्लेषण)

(ख) आफू त कहिल्यै रोइदैन । (कर्तृवाच्य)

(ग) अर्जुन नामी डाक्टर बन्छ । (प्रेरणार्थक)

(घ) महात्माले आफू सत्य बोल्ने कुरा बताए । (प्रत्यक्ष कथन)

कुनै एक प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) दिइएको निबन्धांशको आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

आधुनिक चिकित्सा विज्ञानको पर्यायका रूपमा मान्ने गरिएको एलोप्याथिक औषधीको जस्तो पार्श्वप्रभाव नहुने र शरीरबाट रोगलाई पूर्णतः निर्मूलीकरण गरिने आयुर्वेदिक चिकित्सा पद्धितप्रति मानिसको आकर्षण बढेको छ । 'निरोगी जीवन सुखी जीवन' को सपना साकार पार्न आयुर्वेदिक चिकित्साको प्रयोग आजको आवश्यकता र समयको माग बनेको छ ।

प्रश्न

(अ) रोग नियन्त्रण गर्न र पार्श्वप्रभावबाट बचाउन आयुर्वेद चिकित्सा पद्धति किन प्रभावकारी मानिन्छ ? विवेचना गर्नुहोस् ।

OR

(ख) दिइएको कथांशको आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

खुसी घाँटीमा अड्किए जस्तो भयो । बोल्नै गाह्रो भयो । ���ैले आमालाई गम्लङ्ङ अँगालो हालेँ । आमाको छातीबाट न्यानो प्रसार भएर मेरो भित्र हृदयमा पुग्यो । म निकैबेरसम्म अँगालोमै बेरिइरहेँ । मेरो हिक्क भन् भन् बढेर आयो । आमासँगको मातृवात्सल्यको अभिनव आयाममा म प्रेमको महासागरमा डुबिरहेकी थिएँ ।

प्रश्न

(अ) 'आयाम' कथाले नेपाली समाजको कस्तो विषयवस्तु उठान गरेको छ ? समीक्षा गर्नुहोस् ।

दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) दिइएको अनुच्छेदबाट उपसर्ग लागेका दुईओटा र प्रत्यय लागेर बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :

आयुर्वेद उपचार पद्धतिले मानवीय स्वास्थ्य सुरक्षामा विशेष जोड दिन्छ । ग्रामीण र सहरिया जीवनलाई सुमधुर बनाउन यसको भूमिका ठूलो छ ।

(ख) दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह गर्नुहोस्, एउटा विग्रह पदावली पहिचान गरी समस्त शब्द बनाउनुहोस् र द्वित्व भएर बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रिया देखाउनुहोस् :

बुवाले हामी दिदीभाइलाई भैफभगडा नगरी काम गर्न भन्नुभयो । हामी पनि डोकोनाम्लो बोकेर खेतबारीतिर गयौँ । बुबा खाजासाजा बनाउन थाल्नुभयो । धारामा लामो पुच्छर भएको चरो आएर बस्यो । आमा त्यसलाई धपाएर गाईको गोठतिर जानुभयो । हामी सबैले आआफ्ना काम राम्ररी गऱ्यौं ।

दिइएको गद्यांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

आधुनिक भौतिक विज्ञानले विश्वमा एउटा नयाँ क्रान्तिको जन्म दिएको छ । भौतिक विज्ञानका प्रणेता न्युटनलाई मानिन्छ तापनि न्युटन मात्र नभएर ग्यालिलियो र आइन्स्टाइन ती तीनै जना भौतिक विज्ञानका प्रणेता मानिन्छन् । न्युटनले चालको विषय, ग्यालिलियोले खगोल विज्ञान र आइन्स्टाइनले सापेक्षता अर्थात् आफू स्वतन्त्र नभएर अर्कासित सम्बद्ध हुने गुण वा अवस्थाको नियम पत्ता लगाएका हुन् । भौतिक विज्ञानको आरम्भ प्राचीन ग्रिकबाट भएको मानिन्छ । यसले शक्ति र बलसँग सम्बन्धित समय र स्थानबाट चाल र पदार्थको अध्ययन गर्छ । अर्थात् यसले वस्तुको चाल र त्यसमा बलको असरका बारेमा अध्ययन गर्छ । त्यति मात्र नभएर यसले विद्युत् तरङ्ग र त्यसको असरको पनि अध्ययन गर्छ । विद्युत् तरङ्गकै माध्यमबाट सात समुद्रपारिका मानिससँग प्रत्यक्ष कुराकानी गर्न सकिन्छ । यसको अध्ययनको क्षेत्र असीमित छ । भौतिक विज्ञानकै माध्यमबाट प्रकृति र जीवनजगत्का विविध पक्षको अध्ययन गरिन्छ । यस विज्ञानले स्थान, काल, गति, विद्युत्, प्रकाश, ऊर्जा, भूगर्भ तथा खगोल आदि अनेक विषयको प्रामाणिक अध्ययन गर्छ । समग्रमा प्रकृति, जीवनजगत् तथा ब्रह्माण्ड समेतको वृहत् क्षेत्रफललाई यसले आफ्नो अध्ययनमा समेटेको छ ।

प्रश्नहरू

(क) भौतिक विज्ञानका प्रणेता को को हुन् ?

(ख) भौतिक विज्ञानले कुन कुन कुराको अध्ययन गर्छ ?

(ग) प्रकृति र जीवनजगत्का विविध पक्षको अध्ययन केको माध्यमबाट गर्न सकिन्छ ?

(घ) भौतिक विज्ञानको आरम्भ कहाँबाट भएको मानिन्छ ?

दिइएको अनुच्छेदबाट एक तृतीयांशमा सारांश लेख्नुहोस् :

सन्दुक रुइतले आफ्नो उपचार पद्धतिबाट लाखौँ मानिसको सफल शल्यक्रिया गरिसकेका छन् । यसबाट दृष्टि प्राप्त गर्ने विश्वभरका मानिसले उनलाई 'दृष्टिका देवता' मानेका छन् । नेपालको नवीन प्रविधि 'रुइतेक्टोमी' का रूपमा यो उपचार पद्धति एसिया, दक्षिण अमेरिका, अफ्रिकालगायत विभिन्न देशमा प्रयोगमा छ । यो प्रविधि संसारभर गुणस्तरीय र प्रशंसनीय बन्दै गइरहेको छ । उनले मोतीविन्दोको शल्यक्रिया भिडियोमार्फत र सम्भव भएसम्म आफैँ उपस्थित भएर संसारभरका डाक्टरलाई सिकाउँदै आएका छन् । उत्तरकोरियामा उनले गरेको काम नेसनल जियोग्राफिकले एउटा वृत्तचित्रका रूपमा प्रसारण गरेको थियो । उनले पुन्याएको योगदानस्वरूप तिलगङ्गा आँखा उपचार केन्द्र अहिले तिलगङ्गा आँखा प्रतिष्ठानका रूपमा स्थापित छ । यसमार्फत उनले पुन्याएको मानवीय सेवाको उच्च मूल्याङ्कन भएको छ ।

रोग नियन्त्रण गर्न आयुर्वेद चिकित्सा पद्धति प्रभावकारी मानिन्छ, कसरी ? तार्किक उत्तर दिनुहोस् ।

दिइएको अनुच्छेदबाट मुख्य मुख्य चारओटा बुँदा टिप्नुहोस् :

एलोप्याथिक उपचार पद्धति हाल सर्वाधिक र लोकप्रिय चिकित्सा पद्धति मानिन्छ । यसलाई आधुनिक चिकित्सा विज्ञानको पर्यायका रूपमा समेत हेरिएको छ । होमियोप्याथी चाहिँ वैकल्पिक चिकित्सा पद्धतिका रूपमा प्रचलित छ । होमियोप्याथीमा रोग निको पार्नका लागि सुरुमा रोग बढाउने खुराक दिइन्छ र क्रमशः निको पारिन्छ भने एलोप्याथीमा रोग निको पार्नका लागि सुरुमै रोग घटाउने औषधि दिइन्छ । एलोप्याथी र आयुर्वेद दुवै चिकित्सा शास्त्र हुन् तर व्यावहारिक रूपमा चिकित्साको पूर्वीय वैदिक र प्राचीन चिकित्सा पद्धतिलाई आयुर्वेद चिकित्सा भनिन्छ । एलोप्याथिक प्रणाली वा पाश्चात्य आधुनिक चिकित्सा प्रणालीलाई चिकित्सा पद्धति भन्ने बुझिन्छ । 'आम रूपमा र प्रचलित धारणाअनुसार डाक्टरी उपचारका नामले चिनिने चिकित्सा पद्धति आधुनिक चिकित्सा पद्धति वा एलोप्याथी पद्धति हो ।

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको अनुच्छेदबाट दुईओटा उपसर्ग र दुईओटा प्रत्यय लागेर बनेका शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :

आयुर्वेदिक उपचार गर्न भनी हिँडेका बृद्धिमान् दडाली प्रज्ज्वलले अस्पतालमा पुगेर डाक्टरलाई अभिवादन गरे । धनकुटे चिकित्सकले अभिवादन फर्काउँदै शिष्टताको परिचय दिए ।

(ख) दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह गर्नुहोस्, एउटा विग्रह पदावली पहिचान गरी समस्त शब्द बनाउनुहोस् र द्वित्व भएर बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :

म आज भातसात केही खान्न भन्दै डाँडाघरे साङ्कान्छा माघेसङ्क्रान्तिमा मकर स्नान गर्न सप्तकोसीतिर हिँडे । छोराले तिनलाई बाटामा भेट्यो र भन्यो, "बा ! कोसीको पारी नजानु है ।" उनले छोरालाई भने, "धेरै गनगन नगर । वाटाका लागि खर्च कटाएर भए पनि तीन नदीको सङ्गम स्थलबाट मर्मसला हालेको मिठाई ल्याइदिउँला ।"

दिइएको अनुच्छेदबाट मुख्य मुख्य चारओटा बुँदा टिपोट गर्नुहोस् :

एलोप्याथिक उपचार पद्धति हाल सर्वाधिक लोकप्रिय चिकित्सा पद्धति मानिन्छ । यसलाई आधुनिक चिकित्सा विज्ञानको पर्यायका रूपमा समेत हेरिएका छ । होमियोप्याथीमा रोग निको पार्नका लागि सुरुमै रोग बढाउने खुराक दिइन्छ र क्रमश निको पारिन्छ भने एलोप्याथीमा रोग निको पार्नका लागि सुरुमै रोग घटाउने औषधी दिइन्छ । एलोप्याथिक र आयुर्वेद दुवे चिकित्सा शास्त्र हुन् तर व्यावहारिक रूपमा चिकित्साको पूर्वीय वैदिक र प्राचीन चिकित्सा पद्धतिलाई आयुर्वेद चिकित्सा भनिन्छ । एलोप्याथिक प्रणाली वा पाश्चात्य आधुनिक चिकित्सा प्रणालीलाई चिकित्सा प्रणाली भन्ने बुझिन्छ । 'आम रूपमा र प्रचलित धारणाअनुसार डाक्टरी उपचारका नामले चिनिने चिकित्सा पद्धति आधुनिक चिकित्सा पद्धति वा एलोप्याथिक पद्धति हा ।

दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) दिइएको अनुच्छेदबाट दुईओटा उपसर्ग र दुईओटा प्रत्यय लागेर बनेका शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :

आयुर्वेद चिकित्सासम्बन्धी अध्ययन, अध्यापन र अनुसन्धान प्रविधिलाई व्यापक र व्यावहारिक बनाउने उद्देश्यका साथ विभिन्न शैक्षिक संस्था स्थापना भएका छन् । त्यहाँ उपचार गर्न गाउँले र सहरिया मानिस आउँछन् ।

(ख) दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह गर्नुहोस्, एउटा विग्रह पदावली पहिचान गरी समस्त शब्द बनाउनुहोस् र द्विित्व भएर बनेका दुई ओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :

वनसा वास बस्न गाह्रो भएपछि परदेश लागेका दाजुभाइ घर फर्किए । भानिज दाइले उनीहरूलाई खुसी हुँदै स्वागत गरे । जान्नेसुन्ने मान्छेले उनीहरूलाई ससाना कुरादेखि ठूलठुला कुराको चुरो बुझाए ।

दिइएको अनुच्छेदबाट एक तृतीयांशमा सारांश लेख्नुहोस् :

साइवर अपराधको सिकारबाट जोगिन, आफ्नो कम्प्युटर, ल्यापटप, मोबाइलमा चलाइने सामाजिक सञ्जाललगायत पासवर्ड कसैलाई दिनुहुँदैन । समय समयमा पासवर्ड परिवर्तन गरिरहनुपर्छ । अपरिचित व्यक्ति वा संस्थाबाट आएका इमेल खोल्नुहुँदैन । इमेलमा काम गरिसकेपछि साइनआउट वा लगआउट गर्नुपर्छ । इमेल तथा सामाजिक सञ्जालमा आउन सक्ने आकर्षक उपहार वा चिट्ठाको भ्रममा पर्नुहुँदैन । यस्ता इमेल तथा म्यासेजमाथि शङ्का लागेमा नजिककको प्रहरी कार्यालयमा सम्पर्क गर्नुपर्छ । कुनै पनि मेल वा म्यासेन्जरमा लिङ्क आएमा पहिला लिङ्क सही हो वा होइन पत्ता लगाएर मात्र लिङ्कमा क्लिक गर्न गर्नुपर्छ । त्यसैl गरी गैरकानुनी रूपमा अरूको वाइफाइ प्रयोग नगर्ने, मोबाइल हराएमा नजिककको दूरसञ्चारमा जानकारी गराई आफ्नो सिम ब्लक गराउन लगाउनुपर्छ ।

दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा उखान र एउटा प्राविधिक शब्द पहिचान गरी अनुच्छेदको भन्दा फरक वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :

सन्दुक रुइत हुने बिरुवाको चिल्लो पान भने भैँ सानै उमेरदेखि पढाइ र व्यवहारमा अब्बल थिए । उनी विश्वविख्यात सरल र कम लागतमा मोतीबिन्दुको चिकित्सा पद्धति 'रुइतेक्टोमी' को सुरुआतकता बन्न पुगे । हुने हार टैव नटार भने भैँ नाप्लेजुड जिल्लाको ओलाङचुङगोलामा जन्मेर पनि उनले नेत्र चिकित्सा क्षेत्रमा अतुलनीय योगदान पुऱ्याए ।

दिइएको अनुच्छेदबाट मुख्य मुख्य चारओटा बुँदा टिप्नुहोस् :

आधुनिक चिकित्सा र आयुर्वेद चिकित्सासका अनेकौं अर्थ छन् । चिकित्सा शब्दको व्युत्पत्तिमूलक अर्थ 'रोग हटाउने इच्छा' हो । यसे अर्थभित्र औषधोपचार, इलाज, आँखती गर्ने काम, रोगको पहिचान, रोग निरूपण र रोग निदान जस्तै उस्तै उस्तै अनेक अर्थ समाविष्ट हुन्छन् । यसरी सामान्य अर्थमा रोगले सताउँदा, रोगबाट मुक्ति पाउनका लागि गरिने उपचारलाई चिकित्सा भनिन्छ । व्यापक अर्थमा भने रोग लाग्न अगावै स्वास्थ्यलाई जोगाउन र रोग लाग्न नदिनाका लागि गरिने विविध खालको उपायसमेत चिकित्सा शब्द भित्रै पर्छ । चिकित्सा विज्ञानका लागि आयुर्वेद शब्दको पनि प्रयोग हुन्छ । चिकित्सा शब्दले रोगको मूल जरा पत्ता लगाएर विविध प्रकारका परीक्षण गरी उपचारबाट निर्मूल गर्ने विधिलाई जनाउँछ ।

दिइएको अनुच्छेदबाट एक तृतीयांशमा सारांश लेख्नुहोस् :

आयुर्वेद चिकित्सासम्बन्धी अध्ययन, अध्यापन र अनुसन्धान प्रविधिलाई व्यापक र व्यावहारिक बनाउने उद्देश्यका साथ विभिन्न शैक्षिक संस्था स्थापना भएका छन् । हाल कीर्तिपुरस्थित राष्ट्रिय आयुर्वेद अनुसन्धान केन्द्रसँगको समन्वयमा विभिन्न जडीबुटीका लागि औषधीय अनुसन्धान कार्यक्रम अगाडि बढिरहेको छ । त्रिभुवन विश्वविद्यालयअन्तर्गत आयुर्वेद क्याम्पस र नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयमा पनि आयुर्वेदको अध्ययन भइरहेको छ । आयुर्वेद चिकित्सक एवम् स्वास्थ्यकर्मीको दर्ता नेपाल आयुर्वेद चिकित्सक परिषद्मा हुन्छ । आयुर्वेद चिकित्सासम्बन्धी अनुगमन, गुणस्तर नियन्त्रण आयुर्वेद चिकित्सा परिषद्ले गर्छ ।

समूह 'क' मा दिइएका शब्दको अर्थ समूह 'ख' बाट पहिचान गरी जोडा मिलाउनुहोस् : २

समूह 'क' समूह 'ख'
तिलाञ्जली हराउने काम
गायब कुनै कुराको त्याग
दृष्टान्त तिल
इख उदाहरण
 दृष्टि
 प्रतिशोधका भावनाले मनमा उठ्ने द्वेप

दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा उखान र एउटा प्राविधिक शब्द पहिचान गरी अनुच्छेदको भन्दा फरक वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् : २

सन्दुक रुइत हुने बिरुवाको चिल्लो पान भने भैँ सानै उमेरदेखि पढाइ र व्यवहारमा अब्बल थिए । उनी विश्वविख्यात सरल र कम लागतमा मोतीबिन्दुको चिकित्सा पद्धति 'रुइतेक्टोमी' को सुरुआतकता बन्न पुगे । हुने हार टैव नटार भने भैँ नाप्लेजुड जिल्लाको ओलाङचुङगोलामा जन्मेर पनि उनले नेत्र चिकित्सा क्षेत्रमा अतुलनीय योगदान पुऱ्याए ।

नेपालको सन्दर्भमा आधुनिक चिकित्सा पद्धतिको विकल्पमा आयुर्वेदिक चिकित्सा पद्धि स्थापित गराउन सकिएला त ? तर्क दि��� पुष्टि गर्नुहोस् :

दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा टुक्का र एउटा पारिभाषिक शब्द पहिचान गरी तिनलाई अर्थ खुल्ने गरी अनुच्छेदमा दिइएको भन्दा फरक वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :

अत्यधिक गर्मी बढ्नाले खलखली पसिना आएर दैनिकी साहँ अप्ठ्यारो बनेको छ । गर्मीमा बिरामीको चाप बढ्नाले अस्पतालमा ठाउँ नहुँदा शल्यक्रिया गर्नुपर्ने बिरामीलाई अगाडि पालो दिनाले सामान्य बिरामीले हैरानी खेप्नु परेको छ ।

दिइएको अनुच्छेदबाट एक तृतीयांशमा सारांश लेख्नुहोस् :

यति हुँदाहुँदै पनि आयुर्वेदिक उपचार पद्धतिमा व्यवस्थापन, सङ्गठन र निदानमा समेत केही सीमा रहेका छन् । दुर्घटनामा परी अङ्गभङ्ग भएको साथै एपेन्डिसाइटिस, हृदयाघात, पक्षाघात आदि रोगबाट पीडित बिरामी, शल्यक्रियाबाट गरिने उपचार आदिमा राखेर गरिने उपचारमा एलोप्याथीको सहयोग लिनुपर्ने अवस्था छ । साथै आयुर्वेद उपचारका नाममा जसले पनि औषधी बेच्नु, भिडभाड हुने ठाउँमा हकरले पनि औषधी बेच्नु र त्यसलाई रोक्ने कुनै संयन्त्र नहुनु र यसरी जो पायो त्यसैले घरघरै स्वघोषित आयुर्वेदिक वैद्य बनेर उपचार गर्नु जस्ता यसका सीमा हुन् । आयुर्वेदिक औषधीको पार्श्वप्रभाव न्यून हुन्छ । धेरै खायो भने चिनी पनि तितो हुन्छ भने भैँ नजानी नजानी त्यस्ता औषधी खाँदा जनस्वास्थ्यमा गम्भीर असर पर्न सक्छ ।

(क) दिइएका शब्द समूहबाट शुद्ध शब्द छानी लेख्नुहोस् :

(अ) (i) दवदवा (ii) दवदवा (iii) दवदवा (iv) दवदवा

(आ) (i) सन्जीवनी (ii) संजीवनी (iii) सञ्जीवनी (iv) सङ्जीवनी

(ख) दिइएको वाक्यलाई शुद्ध पारी लेख्नुहोस् :

हावा पानी र माटो जीवनका अमुल्य तत्त्व हुन् आज यसको अस्तित्व माथि सङ्कट देखीएको छ ।

दिइएको अनुच्छेदबाट चारओटा बुँदा टिप्नुहोस् :

एलोप्याथिक उपचार पद्धति हाल सर्वाधिक र लोकप्रिय चिकित्सा पद्धति मानिन्छ । यसलाई आधुनिक चिकित्सा विज्ञानको पर्यायका रूपमा समेत हेरिएको छ । होमियोप्याथी चाहिँ वैकल्पिक चिकित्सा पद्धतिका रूपमा प्रचलित छ । होमियोप्याथीमा रोग निको पार्नका लागि सुरुमा रोग बढाउने खुराक दिइन्छ र क्रमशः निको पारिन्छ भने एलोप्याथीमा रोग निको पार्नका लागि सुरुमै रोग घटाउने औषधी दिइन्छ । एलोप्याथी र आयुर्वेद दुवै चिकित्सा शास्त्र हुन् तर व्यावहारिक रूपमा चिकित्साको पूर्वीय वैदिक र प्राचीन चिकित्सा पद्धतिलाई आयुर्वेद चिकित्सा मानिन्छ । एलोप्याथिक प्रणाली र पाश्चात्य आधुनिक चिकित्सा प्रणालीलाई चिकित्सा पद्धति भन्ने बुभिन्छ । आम रूपमा प्रचलित धारणाअनुसार डाक्टरी उपचारका नामले चिनिने चिकित्सा पद्धति आधुनिक चिकित्सा पद्धति वा एलोप्याथिक पद्धति हो ।

दिइएको अनुच्छेदबाट उपयुक्त शब्द पहिचान गरी खाली ठाउँ भर्नुहोस् :

गाईको पोसिलो दूध र नर स्वाम्यका लागि निकै उपयोगी हुन्छ । शाकाहारी व्यक्तिले गोरस अत्यधिक खान्छन् । अचारका पिन्कोले भन्दा दूधको तुकोले दीर्घजीवी बनाउँछ भन्ने कुरा शास्त्रमा उल्लेख गारिएको छ ।

(क) 'तागतिलो' को पर्यायवाची शब्द .......... हो ।

(ख) 'अनुपयोगी' को विपरीतार्थी शब्द .............. हो ।

(ग) अनेकार्थी शब्द .......... हो ।

(घ) 'अचार' को लघुतावाची शब्द .............. हो ।

तपाईँका विचारमा आयुर्वेदिक चिकित्सा पद्धति र एलोप्याथिक उपचार पद्धतिमा कुन उपयुक्त होला ? आफ्नो विचार लेख्नुहोस् :

(क) दिइएको शब्द समूहबाट शुद्ध शब्द छानी लेख्नुहोस् :

(अ) (i) आश्वस्त (ii) आस्वस्त (iii) आश्वश्त (iv) आस्वश्त

(आ) (i) सारिरिक (ii) शारिरिक (iii) शारिरिक (iv) शारीरीक

(ख) दिइएका वाक्यलाई शुद्ध गरी लेख्नुहोस् :

दान दिने कुरा धर्म बनिसकेको धेरै भयो आज अनुभव हुँदैछ । यो अब जिवन पनि पो वन्न थालि सक्यो ।

दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) दिइएको कथांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

खुसी घाँटीमा नै अड्किए जस्तो भयो । बोल्नै गाह्रो भयो । मैले आमालाई गम्लड्ड अँगालो हालेँ । आमाको छातीबाट न्यानो प्रसार भएर मेरो भित्र हृदयमा पुग्यो । म निकै बेरसम्म अँगालोमै बेरिइरहेँ । मेरो हिक्क भनन् भनन् बढेर आयो ।

प्रश्नहरू

(अ) 'म' पात्र आमाको अँगालोमा बाँधिएर किन हिक्क हिक्क गरिन् ?

(आ) कथांशमा म पात्रको कस्तो अवस्थालाई चित्रण गरिएको छ ?

(ख) दिइएको जीवनीको अंश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

सादा जीवन, उच्च विचार र मानव सेवामा समर्पित भएका कारण रुइत आफ्ना सपना पूरा गर्न सफल भएका हुन् । सफल र लोकप्रिय बन्न विदेशै जानुपर्छ भन्ने सोचलाई रुइतले गलत सावित गरिदिएका छन् । नेपालमै बसेर संसारभरका मानिसको सेवा गर्न र जीवनलाई सार्थक बनाउन सकिन्छ भन्ने कुराका लागि रुइतको जीवनी अनुपम दृष्टान्त हो । धैर्य, साहस, दृढ इच्छाशक्ति र सङ्घर्षबाट मानिस आफ्नो लक्ष्यमा पुग्न सक्छ भन्ने कुराको प्रेरणा उनको जीवनीबाट पाउन सकिन्छ ।

प्रश्नहरू

(अ) स्वदेशमै बसेर जीवन सार्थक पार्न के गर्नुपर्छ ? अनुच्छेदका आधारमा लेख्नुहोस् ।

(आ) सन्दुक रुइतबाट के प्रेरणा पाउन सकिन्छ ? माथिको अंशका आधारमा लेख्नुहोस् ।

दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा टुक्का र एउटा पारिभाषिक शब्द पहिचान गरी अनुच्छेदको भन्दा फरक वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :

कसैले मोबाइलमा सन्देश पठाएर बैङ्क खाता र व्यक्तिगत विवरण मागेपछि शुकुमानले मनमनै सोच्यो, "हेर शुकू ! यो तेरो भाग्य चम्केको हो । तेरो तालुमा आलु फल्दै छ । ठालु पल्टेर यसलाई स्विकारिनस् भने तेरो खातामा आउने २५ लाख आउने छैन ।"

दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

तपाईँ नै भन्नुहोस् न, को पर्खेको छैन ? कहाँ पर्खाइ चल्दैन ? त्यसैले दार्शनिक जति घोत्लिइरहन्, वैज्ञानिक जति घोट्टिइरहन्, मलाई त लाग्छ, बाँच्नुको पर्याय नै पर्खनु हो । सोभैँ कुरा गरूँ भने पनि हेर्नोस्, दसौँ महिना आमाको गर्भमा गुँडुल्किएर नपर्खी तपाईँले सूर्यदर्शनको साइत फेला पार्नुभएन । यसरी नजन्मेदेखि पर्खँदै आउनुभएको तपाईँले किशोर भएपछि विद्यालयमा कैयौँ दिन शिक्षकलाई पर्खनुभयो । त्यसैले पर्खाइबाटै सुरु भएको हाम्रो जिन्दगी यता र उता, यसलाई र उसलाई पर्खँदा आज कताबाट यहाँ आइपुगेको छ ।

प्रश्नहरू

(क) 'कहाँ पर्खाइ चल्दैन ?' यस वाक्यलाई करणमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।

(ख) अनुच्छेदमा रेखाङ्कित 'विद्यालयमा' शब्दको कारक र विभक्ति पहिचान गरी लेख्नुहोस् ।

(ग) 'तपाईँले सूर्यदर्शनको साइत फेला पार्नुभएन ।' यस वाक्यको उद्देश्य र विधेय पहिचान गर्नुहोस् ।

(घ) 'तपाईँ किशोर भएपछि विद्यालयमा कैयौँ दिन शिक्षकलाई पर्खनुभयो ।' यस वाक्यलाई मिश्र वाक्यमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) दिइएको कथांशका आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

"याडुजी त्यो दुर्घटनामा कमल नबितेको भए तिमी मेरी बुहारी नै रहन्थ्यौ । अहिले तिमी मेरी छोरी हौ । म महसुस गर्न सक्छु एक्लो बाँच्न कति सकस हुन्छ भनेर । मैले कमलको बुबाविना बिताएको यो १९ वर्षले बोध गराएको छ । म बुभ्छु तिम्रो मनस्थिति । तिमी उनीसँग भावी जीवन बिताउन तयार छ्यौ भने मैले रोक्ने कुरै छैन तर एउटा सर्त छ ।" आमाले अगिपछि भन्दा मसिनोसँग भन्नुभयो ।

प्रश्न

(अ) सासु र बुहारीको सम्बन्धलाई कसरी प्रस्तुत गरेको छ ? कथांश र कथाका आधारमा समीक्षा गर्नुहोस् ।

OR

(ख) दिइएको एकाङ्कीको अंशका आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

किन बस्ने यहाँ ? एक गाँस खानाका निम्ति नोकरी गर्नुपरे आफ्नै घरमा आफ्नै दाजुभाइहरूको गरौँला । जति पसिना बहाउनुपरे पनि आफ्नै घरबारीमा बहाऔँला । एक गेडा मकैं भए पनि आफ्नै मातामा उब्जाउँला । यसरी सबैको हेलाहाँसो भएर म त बस्दिनँ यहाँ । साराले आफ्नै देशमा काम पाएका छन्, हामीले विदेशमा यसरी लत्रेर बस्नुपर्छ र ? कहाँ आफ्नो चाडबाड, पर्वमेला, तीर्थव्रत सब छाडेर अर्काको क���ारो भएर बस्ने ?

प्रश्न

(अ) 'घरको माया' एकाङ्कीमा देशप्रेमको भावनालाई कुन रूपमा चित्रण गरिएको छ ? माथिको अंश र पाठका आधारमा समेत चर्चा गर्नुहोस् ।

दिइएको अनुच्छेदमा रेखाङ्कन गरिएका शब्दको पदवर्ग पहिचान गरी लेख्नुहोस् :

त्यो केटो एक्कासि भुईँमा लड्यो अनि तुरुन्त कोही आएर उठायो । सामान्य उपचार गरेपछि उसलाई घर लगियो ।

दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

साँच्चै यो मोबाइलभित्र त सारा संसार पो अटाएको रहेछ । यसमा के छैन ? नाच यहीँ रहेछ, गाना यहीँ रहेछ, धर्म यहीँ रहेछ, अधर्म पनि यहीँ नै रहेछ, स्वर्ग नर्के जे भनौँ सबै यसैमा रहेछ । ज्ञानको भण्डार पनि यहीँ रहेछ । दृष्टिकोण नै विचारको आधार भएकाले यहीँ रहेछ । सुकर्म देखाउने बाटो पनि यहीँ रहेछ । कुकर्मतिर लाग्ने कुबाटो पनि यहीँ रहेछ । जब मान्छेका हातका औँला मोबाइलभित्रका खराब कुरा खोज्न तम्सिँदा रहेछन् नि त्यसपछि त मान्छेले यही धर्तीमा नै नर्क भोग्नुपर्दो रहेछ । मलाई धिक्कार छ मेरा यी औँला त्यो दिन किन त्यो म्यासेज थिच्न पुगे होलान् । लोहोराले थिचौँ जस्तो लाग्छ यी औँलालाई ।

प्रश्नहरू

(क) 'साँच्चै यो मोबाइलभित्र त संसार पो अटाएको रहेछ ।' यस वाक्यलाई अकरणमा बदल्नुहोस् ।

(ख) रेखाङ्कित शब्द 'धर्तीमा' को कारक र विभक्तिको नाम लेख्नुहोस् ।

(ग) 'मान्छेले यहीँ धर्तीमा नै नर्क भोग्नुपर्दो रहेछ ।' यस वाक्यको उद्देश्य र विधेय पहिचान गरी लेख्नुहोस् ।

(घ) 'दृष्टिकोण नै विचारको आधार भएकाले सुख यहीँ रहेछ ।' यस वाक्यलाई संयुक्त वाक्यमा बदल्नुहोस् ।

दिइएको अनुच्छेद पढी एउटा उखान र एउटा अनुकरणात्मक शब्द पहिचान गरी अनुच्छेदको भन्दा फरक वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :

आए आंप गाए भटारो भने भैँ कृष्ण विनातयारी नै फुटबल खेल्न गयो । खेलमैदान व्यवस्थित थियो । सबै खेलाडीहरू उत्साहित थिए तर कृष्णले भने राम्रो खेल्न सकेन । ऊ मैदानबाट फरक्क फर्किंयो । हुने हार दैव नटार भन्दै उसका साथीहरूले सम्भाएपछि कृष्ण फुत्त निस्केर घरतिर लाग्यो ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) इच्छार्थक भावका फरक फरक क्रियापद प्रयोग गरी चार वाक्यमा आफ्नो साथीको सफलताको वर्णन गर्नुहोस् ।

OR

(ख) दिइएका द्वितीय पुरुषका वाक्यलाई प्रथम पुरुषमा परिवर्तन गरी अनुच्छेद पुनर्लेखन गर्नुहोस् :

तिमीले धेरै दु:ख पाएका छौ । तिमी सुख पाउन सङ्घर्ष गर्दै छौ । तिमीले हार मानेका छैनौ । तिमी कुनै दिन पक्कै पनि सुखी हुने छौ ।

दिइएको अनुच्छेदलाई अभ्यस्त भूतकालमा परिवर्तन गर्नुहोस् :

सङ्गीता बिहान सधैँ उठ्छिन् । उनी आफ्नो बिहानको काम सकेर केहीबेर गृहकार्य गर्छिन् । उनी आमालाई भान्साको काममा सघाउछिन् । उनी खाना खाएर समयमै विद्यालय जान्छिन् ।

कुनै एक प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको कथांशका आधारमा सोधिएको प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर दिनुहोस् :

शान्तमाया २३ वर्षकी हुँदा उनको श्रीमान् वितेका रहेछन् । श्रीमान् वितेको १३ दिनदेखि ज्यामी काममा हिँडेकी रहिछिन् । उफ्र कठैबरा ! उनी शारीरिक रूपले अत्यन्त कमजोर देखिन्छिन् ।

प्रश्न

(अ) विधवा नारीले जीवनमा गर्नुपरेका दुःख र सङ्घर्षलाई आयाम कथाले कसरी चित्रण गरेको छ ? समीक्षा गर्नुहोस् ।

(ख) दिइएको जीवनीको अंशका आधारमा सोधिएको प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर दिनुहोस् :

नेपालको एउटा दुर्गम ठाउँमा जन्मिएका रुइत अहिले विश्वभर चर्चाको शिखरमा छन् । उनको जीवनीमा आधारित भएर धेरै वृत्तचित्र बनेका छन् । वि.सं.२०६८ मा इटालियन निर्देशक स्टिफानो लेभीले 'आउट अफ डार्कनेस' नामक वृत्तचित्र रुइतको जीवनीका आधारमा बनाएका थिए । उनको सम्मानमा न्युयोर्क टाइम्सले "पाँच मिनेटमै आँखा नदेख्नेलाई आँखा देखाउने डाक्टर" भनेर लेखेको थियो ।

प्रश्न

(अ) आँखा उपचारका क्षेत्रमा सन्दुक रुइतले दिएका योगदानका बारेमा समीक्षा गर्नुहोस् ।

दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा टुक्का र एउटा पारिभाषिक शब्द पहिचान गरी अनुच्छेदको भन्दा फरक वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :

जनक्रान्तिदेखि यता श्रीधरले अड्डाखानामा पनि आफ्नो रोबरवाफ प्रशस्त जमाइराखेका थिए । भने जस्तो भएन भने बजारमा द्वाड फुकेर पर्चा बाँड्दै हिँड्थे । त्यसो हुनाले अदालतका डिट्ठाविचारी श्रीधरसँग अलि भर्सक्न्थे । बेला बेलामा उनीहरूका कनिसरी तात्थे । उसमाथि अदालतमा मामिलाको निरोपण हुँदा बकितमलाई भन्दा लिखितमलाई बर्ता महत्व दिने रीति छ ।

दिइएको प्रश्नको तार्किक उत्तर दिनुहोस् :

'आयाम कथाले नेपाली समाजमा विधवा विवाहका सम्बन्धमा देखाएको उदारताप्रति तपाईँका तर्क प्रस्तुत गर्नुहोस् ।

दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा उखान र एउटा अनुकरणात्मक शब्द पहिचान गरी अनुच्छेदको भन्दा फरक वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :

गङ्गाधरको देहावसान भएको कुरा एक कान दुई कान मैदान हुँदै गाउँभरि फैलियो । उनी न्यायका लागि समर्पित भएका हुनाले उनका कुरा भट्टुट सुन्नेबित्तिक्कै गाउँलेहरू धुरुधुरु रुन थाले । हुने हार दैव नटार भने भैँ उनको मृत्युलाई कसैले रोकन सकेनन् ।

दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

आमा हुनुहुन्थ्यो करिव ४९ वर्षकी वाटुलो मुखाकृतिकी । उहाँको अनुहारमा चिउँडाको चुच्चो कतै हराए जस्तै देखिन्थ्यो । गोलै जोर आँखाको विचमा डल्लो आकारको नाक थपक्क वसेको थियो । सेतो चिमालो फूलको रङ भैँ लाग्ने नरम छाला जिउभरि ओढेकी । भाग्यलाई आमन्त्रित गरिएको हो कि भैँ लाग्ने सिनित्त परेको निधार । आँखाका चेप भने केही असजिलोसँग खुम्चिएका छन् र हाँस्दा ती अभैr खुम्चन्छन् । उमेरभन्दा निकै ढिला हिँडिरहेको जस्ता देखिने छोटा छोटा, मोटा मोटा र पुटुक्कका हातगोडा । घरमा आमा र म मात्रै भियौ । आमा र म दुवै जाागिरे भियौ । म भिजी कार्यालयमा काम गर्थें भने आमा सरवारी कार्यालयमा । म बिहान आठ बजे निस्कन्थेँ, आमा नौ बजे निस्कनुहुन्थ्यो । पदको प्रकृति र कदका दृष्टिले मेरो भन्दा अलिक होचो धियो उहाँको जागिर । म बिहानको चिया खाजा बनाउथें, साँभको खाना आमा तयार पार्नुहुन्थ्यो ।

प्रश्नहरू

(क) 'म बिहान आठ बजे निस्कन्थेँ ।' यस वाक्यलाई अकरणमा बदल्नुहोस् ।

(ख) रेखाङ्कित 'अनुहारमा' शब्दको कारक र विभक्ति पहिचान गर्नुहोस् ।

(ग) 'म बिहानको चिया खाजा बनाउथें ।' यस वाक्यको उद्देश्य र विधेय पहिचान गर्नुहोस् ।

(घ) 'आँखाका चेप भने केही असजिलोसँग खुम्चिएका छन् र हाँस्दा ती अभैr खुम्चन्छन् ।' यस वाक्यलाई मरत वाक्यमा बदल्नुहोस् ।

दिइएको अनुच्छेदबाट उपयुक्त शब्द पहिचान गरी खाली ठाउँ भर्नुहोस् :

पूजा तिज पर्व मनाउन हिराको हार लगाएर आफ्नै सुरमा माइत हिँडिन् । आमाले गत साल जसरी भए पनि आउन कर गर्नुभएको थियो । त्यस दिन रातो टीका लगाएर छमछम नाच्ने साथीको भिड देखेर उनी छक्क परिन् ।

(क) 'ढिपी' को पर्यायवाची शब्द …… हो ।

(ख) 'जित' को विपरीतार्थी शब्द … हो ।

(ग) अनेकार्थी शब्द …… हो ।

(घ) 'व्यक्ति वा मानिसको समूह' बुझाउने शब्द …… हो ।

कोष्ठकमा दिइएका सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस् :

(क) आज घाम लाग्छ । आज न्यानो हुन्छ । (वाक्य संश्लेषण)

(ख) उनी आजै घर जान्छिन् । (भाव वाच्य)

(ग) सानो भाइ खेल्छ । (प्रेरणार्थक)

(घ) डाक्टरले सल्लाह दिए, "कृपया औषधी खानुहोस् ।" (अप्रत्यक्ष कथन)

कुनै एक उद्धरणको व्याख्या गर्नुहोस् :

(क) तिपाईँले गर्व गर्ने सगरमाथालाई काँधमा बोकेर उभिएको यो गाउँ ।

OR

(ख) जीवनमा सानो घटनाले पनि अथाह खुसी दिन सक्दो रहेछ ।

दिइएको अनुच्छेदबाट उपयुक्त शब्द पहिचान गरी खाली ठाउँ भर्नुहोस् :

आमाले पोल्टामा थैली लुकाएर राख्नु भएको थियो । थैलीमा पैसा पनि रहेछ । बाटोमा हिँड्दै गरेको एकजना बटुवा आमालाई भेट्न फेरि घर गयो । आमा त रिसले आगो हुनुभयो ।

(क) मार्गको पर्यायवाची शब्द ........... हो ।

(ख) पानीको विपरीतार्थी शब्द ......... हो ।

(ग) फेरीको श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द ....... हो ।

(घ) थैलोको लघुतावाची शब्द ............. हो ।

दिइएको अनुच्छेदमा रेखाङ्कन गरिएका शब्दको पदवर्ग पहिचान गर्नुहोस् :

हामीले विद्यालयतिर जाने क्रममा बाटोमा एक जना बुढालाई भेट्यौँ । लट्ठी टेकेर हिँड्दै गरेका ती बुढा मान्छे त निकै सज्जन पो रहेछन् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएका बुँदाका आधार एउटा कथा तयार पारी शीर्षकसमेत लेख्नुहोस् :

कुनै गाउँमा एउटा ज्यादै लोभी मानिस बस्नु ............ कसैलाई पनि केही नदिनु ........ अरूसित मात्रै लिन खोज्नु ........ सधैँ गाउँघर डुलेर पेट भर्नु ........ गाउँलेहरू उसको व्यवहारबाट आजित हुनु ............ उसले देखेर पनि नदेखेभैँ गर्नु ........... एक दिन ऊ चिप्लेर गहिरो खाडलमा पर्नु ........... बाहिर आउन प्रयत्न गर्दा नसक्नु ........ हारगुहार गर्दै आफूलाई बाहिर निकाल्न अनुरोध गर्नु ............ एउटा व्यक्तिले उसको हात माग्नु ........ उसले आफ्नो हात नदिनु ........ एउटा अर्को व्यक्तिले आफ्नो हात दिएर समात्न भन्नु ...... ऊ हात समातेर बाहिर निस्कनु ............ सधैँ लिन मात्र होइन दिन पनि जान्नुपर्छ भन्ने सन्देश ।

(ख) 'वातावरण संरक्षण' शीर्षकमा एउटा संवाद तयार पार्नुहोस् ।

दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

कार्यालयमा घरेलु कामका लागि मानिस सम्पर्कमा आउथे । म तिनीहरूको व्यक्तिगत विवरण लिन्थेँ । कम्प्युटरमा डाटा राख्थेँ, डकुमेन्ट बनाउथेँ र सुरज सरलाई जानकारी गराउथेँ । सहरमा कामदारको माग बढ्दै गाएको थियो भने विश्वामिलो कामदारको आपूर्ति हाम्रो जिम्मेवारी थियो । सुरज कै यस विषयमा एकदम सचेत हुनुहुन्थ्यो । कामदारको माग गर्ने धरधनीका बारेमा जोसुकै मध्येत र गम्भीर पनि । एक पटक एक जना महिला कामको खोजीमा कार्यालयमा आएकी थिइन् । निलो ओठ भएकी, कपाल घुमुकिएर काँधमै तराएको जस्तो र कोँरा जस्तै कान एकदमसँग खुम्चिएका । शरीरका छाला पात जस्तो निस्कदर सेतो र फुत्रो देखिन्थ्यो । गहिरो तलाउ जम्ता हरिया आँखा थिए ।

प्रश्नहरू :

(क) 'सुरज सर यस विषयमा एकदम सचेत हुनुहुन्थ्यो ।' यस वाक्यलाई अकरणमा बदल्नुहोस् ।

(ख) रेखाङ्कित 'कार्यालयमा' शब्दको कारक र विभक्तिको नाम लेख्नुहोस् ।

(ग) 'सहरमा कामदारको माग बढ्दै गाएको थियो भने विश्वामिलो कामदारको आपूर्ति हाम्रो जिम्मेवारी थियो ।' यस वाक्यलाई सरल वाक्यमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।

(घ) कार्यालयमा घरेलु कामका लागि मानिस सम्पर्कमा आउथे । वाक्यको उद्देश्य र विधेय लेख्नुहोस् ।

दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा उखान र एउटा अनुकरणात्मक शब्द पहिचान गरी तिनलाई अनुच्छेदको भन्दा फरक वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् ।

लोकवहादुर आँखामा राखे पनि नबिफाउने खालका मानिस थिए । समाजमा आफू भलो त जगत् भलो भन्ने सोच राखी मुसुक्क हाँस्थे । कसैलाई दुःख पऱ्यो भने उनी टुप्लुक्क पुग्थे । त्यसैले समाजमा उनलाई सबैले आदर्शको रूपमा लिन्थे ।

दिइएको अनुच्छेदमा रेखाङ्कन गरिएका शब्दको शब्दवर्ग पहिचान गर्नुहोस् :

शिशुहरूलाई उपयुक्त समयमा खोप नलगाउनाले पनि ती बालबालिका अपाङ्ग वन्छन् त्यसैले समयमै विचार गरेर उनीहरूलाई खोप प्रदान गरौं ।

दिइएको अनुच्छेदलाई अज्ञात भूतकालमा परिवर्तन गर्नुहोस् :

मेरो भाइ असाध्यै रमाइलो थियो । ऊ अनेक चटक गरेर सबैलाई हँसाउँथ्यो । हामी उसका गतिविधि हेरेर दङ्ग पर्थ्यौं । ऊ फुरुङ्ग हुन्थ्यो ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) इच्छार्थक क्रियापदको प्रयोग गरी चार वाक्यमा आफ्नो साथीको सफलताको बारेमा लेख्नुहोस् ।

OR

(ख) दिइएको वाक्यलाई तृतीय पुरुषमा परिवर्तन गरी पुनर्लेखन गर्नुहोस् :

मेरो परीक्षा राम्रो भएको छ । म पक्कै पनि उत्तीर्ण हुन्छु होला । मेरा साथीहरूलाई धेरै सम्मान गर्छु । हामी प्रायसँगै हुन्छौं ।

कोष्ठकमा दिइएका सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस् :

(क) ऊ गीत गाएर नाच्छ । (वाक्य विश्लेषण)

(ख) आफू त विद्यालय गइयो । (कर्तृवाच्य)

(ग) उनी खाजा खान्छिन् । (प्रेरणार्थक)

(घ) सबैले असहायलाई सहयोग गर्नुपर्छ भनी आमाले भन्नुभयो । (प्रत्यक्ष कथन)

हाम्रो नेपाली समाजमा आयाम कथाकी पात्र याञ्जीको जस्तो एकल महिलाको विवाह सम्भव छ वा छैन ? तर्क दिई लेख्नुहोस् :

दिइएको अनुच्छेदबाट उपयुक्त शब्द पहिचान गरी खाली ठाउँ भर्नुहोस् :

हावा वेसरी चल्नाले धेरै मानिसका घर उडाएर दुःखी बनाएको छ । राज्यले विपत्मा परेकालाई सहयोग गर्ने प्रयत्न गरिरहेको छ तापनि उठ्नुपर्ने कर नउठेकाले रकमको अभाव छ । यस्तो चिसोमा पालसालसम्म सबैलाई पुऱ्याउन सके राम्रो हुन्थ्यो । यस्तो अवस्थामा एक गेडा चामलको सहयोगले पनि पीडितहरूलाई ठूलो राहत पुग्छ ।

(क) 'बतास' को पर्यावाची शब्द ………… हो ।

(ख) 'सुखी' शब्दको विपरीतार्थी शब्द ………………… हो ।

(ग) अनेकार्थी शब्द ………………… हो ।

(घ) लघुतावाची शब्द …………… हो ।

दिइएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको अनुच्छेदबाट दुईओटा उपसर्ग र दुईओटा प्रत्यय लागेर बनेका शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :

आजकल युवापुस्तामा ऱ्याप गीत निकै प्रचलित छ । अश्वेत जातिमाथि श्वेत जातिले गरेको शोषण विरुद्ध आक्रोशको रूपमा व्यक्त हुँदै यो गीतको सुरुआत भएको हो । अहिले आएर सामाजिक विकृति र प्रेमको विषयमा यस्ता गीत गाइन्छन् ।

(ख) दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह गर्नुहोस्, एउटा विग्रह पदावली पहिचान गरी समस्त शब्द बनाउनुहोस् र द्वित्व भएर बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :

नेपाल प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण देश हो । हामी सबै आ-आफ्नो क्षेत्रबाट देशको विकासमा लाग्नुपर्छ । राष्ट्रको हित भए मात्र हाम्रो पनि हित हुन्छ । त्यसैले एक आपसमा सरसहयोगको भावना राखी सबैको लोकप्रिय बनौं ।

कोष्ठकमा दिइएका सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस् :

(क) आकाशमा बादल लाग्नाले जाडो भयो । (वाक्य विश्लेषण)

(ख) म त धेरै थाकेँ । (भाववाच्य)

(ग) सीता गीत गाउँछिन् । (प्रेरणार्थक)

(घ) दिदीले समयको महत्त्व बुझ भनी सुभाव दिनुभयो । (प्रत्यक्ष कथन)

दिइएका प्���श्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको कथांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

एक हप्तापछि शन्तमायाले काम गर्न थालिन् । उनले काम गर्ने घर सेवानिवृत्त डाक्टर दम्पतीको थियो । घरमा दम्पती मात्रै थिए । दुई भाइ छोरा देशबाहिर गएका थिए । फराकिलो कम्पाउन्ड र बगैँचा । साढे दुईतले घर । ती दम्पतीलाई घर व्यवस्थापनमा सकस थियो । बगैँचामा चल्ने मिहिनेती हातको खाँचो थियो । भान्छामा, बारबरमा, कौसीमा जताततै चल्ने छरिता पैतालाको आवश्यकता थियो । समग्रमा इमानदारिताका साथ काम गरिदिने कामदारको आवश्यकता थियो । हाम्रो अफिसमा दम्पती नै आएका थिए । उनीहरूले महिला कामदारलाई प्राथमिकता दिएका थिए । शन्तमायाको व्यक्तिगत विवरण हेरेर उनीहरू खुसी भएका थिए ।

प्रश्नहरू :

(अ) शन्तमायाले काम गर्ने घरको पारिवारिक अवस्थाको चित्रण गर्नुहोस् ।

(आ) डाक्टर दम्पतीले कस्तो कामदारको अपेक्षा गरेका थिए र उनीहरू किन खुसी भए ?

(ख) दिइएको जीवनीको अंश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

मानव वेदनाको जीवन्त चित्रण भएका कला सिर्जनामा पाब्लो पिकासोले आफ्नो सम्पूर्ण जीवन समर्पण गरे । उनले कलामाफत बन्दुकभन्दा कलम र कूची बलियो हुन्छ भन्ने दाबी प्रस्तुत गरे र कलामाफत युद्धलाई खरो रूपमा व्याङ्ग्य गरेकाले नागीहरूल जर्मनीमा उनका चित्र प्रदर्शनमा रोक लगाए । उनले भिखारी, जेलमा यातनाका, दुःख पाएका, हेपिएका र सीमान्तकृत मान्छेका साथै गम्भीर मानसिक समस्या भएका व्यक्तिका चित्रसमेत बनाए ।

उनले महिलाका मार्मिक र प्रोभल चित्र पनि बनाए । मान्छेका भित्री वेदना, सवेग, मर्म र सौन्दर्य मूत बनेर उनका अमूत चित्रभित्र चित्रित हुन्थे । उनका चित्र हेर्ने व्यक्तिको हृदयमा करुणा, दया, मागा, स्नेह र आक्रोशका भाव सलबलाउथे र हेदाँहेदै ती चित्रमा नै हराउथे । उनको कलामा त्यस्तो जादु भएर नै उनका कला आजसम्म पनि अनमोल भएका छन् र संसारका सबैभन्दा महँगा चित्रका रूपमा उत्तिकै बेजोड छन् ।

प्रश्नहरू :

(अ) पिकासोका चित्रमा के कस्ता विषयवस्तु समेटिएका छन् ?

(आ) पिकासोका चित्रले संसारकै महँगो मूल्य पाउनुको कारण के हो ?

(क) दिइएका शब्द समूहबाट शुद्ध शब्द छानी लेख्नुहोस् :

(अ) वातावरण    वाताबरण    वातावरण    वाताबरण

(आ) भन्डा    भण्डा    भनुडा    भँडा

(ख) दिइएको वाक्यलाई शुद्ध पारी लेख्नुहोस् :

प्रतिभाशालि महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले लेखेका मूनामदन कुञ्जिनी र लुनी खण्डकाव्य नेपाल भरि चर्चित छन् ।

दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

देवकोटाको जागिरे जीवनयात्रा पनि नदी भैँ एकनासले कहिल्यै बगेन । उनको जीवनमा कहिलेकाहीं कहाली लाग्दा दुखैदुःख निम्तिए । देवकोटा ३४ वर्षको उमेरमा नै नेपाली भाषानुवाद परिषद्मा नेपाली पुस्तक लेखकका रूपमा जागिरे भए । यो जागिर अवधि उनको लेखन यात्राको स्वर्णकाल रह्यो । यसै समयमा उनले उत्कृष्ट खालका महाकाव्य र खण्डकाव्यका साथै थुप्रै कविता, गीत, बालकविता कथा र निबन्ध रचना गरेका छन् । देवकोटाको महासागर जस्तो प्रतिभा राणाहरूको निरङ्कुशताको साँघुरो सूर्खभित्र कमरी बग्न सक्थ्यो र ? मुलुकमा जति वेला प्रजातन्त्र प्राप्तिका लागि क्रान्तिको आगो सल्कदै थियो, त्यति वेला उनले पनि विद्रोहको बाटो समाते । उनी वि.सं. २००४ मा प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा संलग्न भए । उनी घरपरिवार कसैलाई थाहा नदिई वनारसतर्फ प्रवासिए । त्यहाँबाट निस्कने "युगवाणी" पत्रिकामार्फत निरङ्कुशता विरुद्ध युगले चाहेको विद्रोहको वाणी फुके । त्यहाँ उनी सिकिस्त बिरामी परे । उनी शारीरिक अवस्था भनभन विग्रँदा बोल्न पनि नसक्ने अवस्थामा पुगे । असक्त भई प्राणै जोगाउन मुस्किल परेपछि उनले विदेशमा बसेर मर्नुभन्दा आफ्नै देशमा बसेर सक्दो सेवा गर्ने विचार लिए र काठमाडौँ आए ।

प्रश्नहरू

(क) 'त्यति वेला देवकोटाले विद्रोहको बाटो समाते' यो वाक्यलाई अंकरणमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।

(ख) अनुच्छेदमा रेखाङ्कित 'त्यहाँबाट' शब्दको कारक र विभक्ति पहिचान गरी लेख्नुहोस् ।

(ग) 'त्यहाँ उनी सिकिस्त बिरामी परे ।' यस वाक्यको उद्देश्य र विधेय पहिचान गरी लेख्नुहोस् ।

(घ) 'उनी शारीरिक अवस्था भनभन विग्रँदा बोल्न पनि नसक्ने अवस्थामा पुगे ।' यस वाक्यलाई संयुक्त वाक्यमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) दिइएका बुँदाका आधारमा जीवनी तयार पारी शीर्षकसमेत लेख्नुहोस् :

नाम :        अरुणा लामा
जन्म :       वि.सं. २००२ भाद्र २४ गते
जन्मस्थान :   दार्जिलिङ, भारत
विशेषता :    स्वरमा सुकोमलता र सुमधुरता
              अन्तर्मनका मर्म र करुणाको स्वर प्रतिध्वनित
              भावपूर्ण र करुणापूर्ण स्वर
              जातीय सचेतता र मानवीय संवेदनाको उत्कर्ष
सम्मान :     स्वर किन्नरीका रूपमा सम्मानित नारी प्रतिभा
              'छिन्नलता' पुरस्कारद्वारा सम्मानित
              'कान्छी' चलचित्रकी उत्कृष्ट गायिका
पुरस्कार :    'उर्वशी' चलचित्र पुरस्कार
              भारतस्थित कलकत्ताको 'दिसारी' पुरस्कार
मृत्यु :       वि.सं. २०५४ माघ २२ गते

(ख) 'फोहोरमैला व्यवस्थापन' शीर्षकमा दुई जना साथीबिच भएको संवाद तयार पार्नुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) दिइएका बुँदाका आधारमा जीवनी तयार पारी शीर्षकसमेत लेख्नुहोस् :

नाम : भवानी भिक्षु

जन्म : वि.सं. १९६६ जेठ २१, तौलिहवा

मातापिता : यशोदादेवी, इन्द्रप्रसाद गुप्ता

शिक्षा : हिन्दी साहित्यमा 'साहित्य कुलभूषण' परीक्षा उत्तीर्ण

कृति : 'गुनकेसरी', 'मैया साहेब', 'आवर्त', 'अवान्तर', (कथा सङ्ग्रह), 'आगत', 'पाइप नं. २', र 'सुन्तली' गरी तीनओटा कवितासङ्ग्रह

सेवा : नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानका आजीवन सदस्य भएर सेवा गरेका, नेपाली भाषा साहित्यलाई माया गर्ने

पुरस्कार : मदन पुरस्कार (२०३२), साभ्mा पुरस्कार (२०३२), त्रिभुवन प्रज्ञा पुरस्कार (२०३६)

निधन : वि.सं. २०३८ वैशाख ४, काठमाडौँ

OR

(ख) 'सामाजिक सञ्जालको प्रभाव' शीर्षकमा दुई जना पात्रका बिच भएको कुराकानीको विषयवस्तु समेटी संवाद तयार पार्नुहोस् ।

दिइएको अनुच्छेदबाट मुख्य मुख्य चारओटा बुँदा टिप्नुहोस् :

देवकोटाले जे लेखे र जुन जुन जिम्मेवारी पाए, प्रायः तीन सबैमा उनले राष्ट्रको हितमा काम गरेर आफ्नो अब्बलता प्रदर्शन गरे । देवकोटा आफूले हात हालेका हरेक क्षेत्रमा एक असल व्यक्तित्वका रूपमा चिनिए, उनका चेला आज पनि उनी जस्तो शिक्षक र प्राध्यापकसँग तुलनीय व्यक्ति भेट्न नसकेको कुरा गर्छन् । शिक्षामन्त्री हुँदा नेपाली भाषालाई पठनपाठनमा अनिवार्य विषयका रूपमा लागु गर्ने गराउने कार्यमा उनैको विशेष पहलकदमी रह्यो । तत्कालीन नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानको स्थापनामा सक्रिय संलग्न भएर संस्थागत रूपमा साहित्य र संस्कृतिको विकासको ढोका खोल्ने कार्यमा योगदान चिरस्मरणीय रहेकै छ ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) दिइएका बुँदाका आधारमा जीवनी तयार पारी शीर्षकसमेत लेख्नुहोस् :

नाम :         भूपि शेरचन

जन्मस्थान :   गण्डकी प्रदेश, मुस्ताङ जिल्ला, थाकटुकुचे गाउँ

जन्ममिति :    वि.सं. १९९२ पुस १२ गते

पिता/माता :   सुब्बा हितमान शेरचन/पदमकुमारी शेरचन

शिक्षा :       स्नातकसम्मको औपचारिक अध्ययन

प्रवृत्ति :      स्वच्छन्दतावादी प्रगतिवादी धाराका उत्कृष्ट कवि, युगीन विसङ्गति र विकृतिप्रति तीव्र विरोध, मानवीय दुःख र वेदनालाई कवितामा उतार्नु, व्यङ्ग्यवादी चेत, प्रकृति प्रेम, देशप्रेम, प्रखर क्रान्तिचेतना, भयाउरे तथा गद्य लयमा लोकप्रिय कविता सिर्जना, उत्कृष्ट गीतकार, सुधारवादी चेतना, प्रतीक र विम्बको सुन्दर प्रयोग, सरल र सरस भाषाशैली ।

कृति :        'परिवर्तन', 'निर्भर', 'नयाँ भ्याउरे', 'घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे' आदि ।

पुरस्कार :    साझा पुरस्कार

मृत्यु :        वि.सं. २०४६ जेठ १ गते, काठमाडौँ

OR

(ख) 'जलवायु परिवर्तन' शीर्षकमा एउटा संवाद तयार पार्नुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) दिइएको जीवनीको अंश पढी सोधिएका प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर दिनुहोस् :

छाँगो छङ्छङाए भैँ बिजुली वेगमा कविता लेख्ने देवकोटा नेपाली भाषा साहित्यका स्वच्छन्दतावादी साहित्यकार हुन् । उनले विभिन्न साहित्यिक विधामा कलम चलाएका छन् । उनका 'शाकुन्तल', 'सुलोचना', 'महाराणा प्रताप', 'प्रमिथस' आदि प्रसिद्ध महाकाव्य हुन् । उनले 'मुनामदन', 'कुञ्जिनी' र 'लुनी' जस्ता दर्जनौँ खण्डकाव्य लेखे । उनले 'यात्री', 'पागल', र 'प्रभुजी मलाई भेडो बनाऊ' जस्ता सयौँ कविता लेखे । उनले लेखेका साहै गहकिला निबन्ध 'लक्ष्मी निबन्ध सङ्ग्रह' र 'दाडिमको रुखनेर' मा सङ्कलित छन् । उनको एउटा 'सावित्री सत्यवान्' भन्ने नाटक र 'चम्पा' उपन्याससमेत प्रकाशित छ । वास्तवमा उनले लगातार चार दशकसम्म विभिन्न विधाका दर्जनौँ साहित्यिक कृति रचना गरी नेपाली साहित्यलाई समृद्ध तुल्याए ।

प्रश्न

(अ) माथिको अंश र पाठका आधारमा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले नेपाली साहित्यमा पुऱ्याएको योगदानको समीक्षा गर्नुहोस् ।

OR

(ख) दिइएको कथांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

मुरलीधर पण्डित थिए । सबैरै नुहाउँथे, आधा दिनसम्म पूजापाठ गर्थे । उनी पनि आफ्नो धर्म र संस्कृतिका उपर असीम श्रद्धा राख्थे । आफ्ना पिताका भैँ उनी पनि अरूलाई सताउनु महापाप सम्भन्थे । मानिस उनलाई जिल्लाका टाढा टाढा ठाउँसम्म बोलाएर सप्ताह पुराण सुन्थे । उनी एउटा सच्चा ब्राह्मण थिए । धोतीमाथि लामो लवेदा, लवेदामाथि सेतो पटुका, शिरमा मखमलको रातो टोपी, काँधमा च्यादर, लतारमा चन्दन, उनी सधैँ यही पहिरनमा हुन्थे । जिल्लामा 'मुरली पण्डित' का नाउँले विख्यात थिए ।

प्रश्न

(अ) माथिको कथांश र पाठका आधारमा मुरलीधरको चारित्रिक विशेषताको चर्चा गर्नुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) दिइएका बुँदाका आधारमा जीवनी तयार पारी शीर्षकसमेत लेख्नुहोस् :

नाम : वालकृष्ण सम

जन्म : वि.सं. १९५९ माघ २४ गते

जन्मस्थान : ज्ञानेश्वर, काठमाडौँ

मातापिता : कृति राज्यलक्ष्मी र समर शमशेर

शिक्षा : आई.एस्सी.

सेवा : सैनिक सेवा, रेडियो नेपालका निर्देशक, गोरखापत्रका सम्पादक

कृति : मुटुको व्यथा, अमरसिंह, भीमसेनको अन्त्य आदि नाटक, चिसो चुल्हो महाकाव्य, आगो र पानी खण्डकाव्य आदि ।

योगदान : आधुनिक नेपाली नाटकका प्रवर्तक, सुखान्त र दुःखान्त नाटकको रचना; पौराणिक र ऐतिहासिक विषयवस्तुमा नाटक रचना

पुरस्कार : त्रिभुवन पुरस्कार, साभ्mा पुरस्कार, पृथ्वी प्रज्ञा पुरस्कार आदि ।

मृत्यु : वि.सं. २०३८ साउन ६ गते, काठमाडौँ

OR

(ख) 'भाग्य ठुलो कि परिश्रम ठुलो' भन्ने वादविवादको विषयमा विपक्षीका मतको खण्डन गर्दै पक्षका तर्फबाट आफ्ना गहकिला तर्क प्रस्तुत गर्नुहोस् ।

दिइएको अनुच्छेदबाट मुख्य मुख्य चारओटा बुँदा टिप्नुहोस् :

मानव वेदनाको जीवन्त चित्रण भएका कला सिर्जनामा पिकासोले आफ्नो सम्पूर्ण जीवन समर्पण गरे । उनले कलामार्फत वन्दुकभन्दा कलम र कुची वलियो हुन्छ भन्ने दसी प्रस्तुत गरे र कलामार्फत युद्धलाई खरो रूपमा व्यङ्ग्य गरे । त्यसैले त नाजीहरूले पिकासोलाई जर्मनीमा चित्र प्रदर्शन गर्न दिएनन् । उनले भिकारी, जेलमा थुनिएका, दुःख पाएका, हेपिएका र सीमान्तकृत मान्छेका साथै गम्भीर मानसिक समस्या भएका व्यक्तिका चित्रसमेत वनाए । उनले महिलाका मार्मिक र प्रेमिल चित्र पनि वनाए । उनी केवल मान्छेको वाहिरी आवरण मात्र कहाँ हो र, ती व्यक्तिका भित्री वेदना, संवेदना, संवेग, मर्म र सौन्दर्य मूर्त वनेर उनका अमूर्त चित्रभित्र चित्रित हुन्थे । जजसले ती चित्र हेर्थे ती व्यक्तिको हृदयमा करुणा, दया, माया, स्नेह र आक्रोशका भाव सल्वलाउँथे र हेदाहिदाँ ती चित्रमा नै हराउँथे ।

कुनै एक प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) दिइएको जीवनीको अंश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

देवकोटाको साहित्यिक यात्रा विचार र सिर्जनात्मक प्रवृत्तिका दृष्टिले पनि आरोह अवरोहपूर्ण रह्यो । सुरुमा संसारलाई घनघोर दुःख सागर ठान्ने देवकोटाले मानव सेवालाई धर्म र कर्मलाई ईश्वरको पूजा ठान्दै 'भिखारी' कवितामा मानवतावाद र कर्मवादको शङ्खनाद गरे ।

प्रश्न

(अ) लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले नेपाली साहित्यका क्षेत्रमा दिएको योगदानको समीक्षा गर्नुहोस् ।

OR

(ख) दिइएको एकाङ्कीको अंश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

किन बस्ने यहाँ ? एक गाँस खानका निम्ति नोकरी गर्नुपरे आफ्नै घरमा आफ्नै दाजुभाइको गरौँला । जति पसिना बहाउनुपरे पनि आफ्नै घरबारीमा बहाओँला । एक गेडा मकै भए पनि आफ्नै माटामा उब्जाउँला । यसरी सबैको हेलाहाँसो भएर म त बस्दिनँ यहाँ ।

प्रश्न

(अ) 'घरको माया' एकाङ्कीमा वतासेद्वारा कस्तो देशप्रेमको भावना प्रस्तुत गरिएको छ ? माथिको अंश र पाठका आधारमा समीक्षात्मक उत्तर लेख्नुहोस् ।

(क) दिइएका शब्द समूहबाट शुद्ध शब्द पहिचान गरी लेख्नुहोस् :

(अ) (i) विश्वविद्यालय (ii) विश्वविद्यालय (iii) विश्वविद्यालय (iv) विश्वविद्यालय

(आ) (i) चन्चल (ii) चंचल (iii) चञ्चल (iv) चड्चल

(ख) दिइएको वाक्यलाई शुद्ध पारी लेख्नुहोस् :

देवकोटाको कवित्व व्यक्तित्व र प्रतिभा कविताको गुणात्मक मूल्य र सङ्ख्यात्मक योगदान अद्वितिय रहेकोछ ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएका बुँदाका आधारमा जीवनी तयार पारी शीर्षकसमेत दिनुहोस् :

नाम : पारिजात (विष्णुकुमारी वाइबा)
जन्म : वि.सं.१९९४ वैशाख २४
जन्मस्थान : दार्जिलिङको लिङगिया चिया कमान, भारत
माता र पिता : अमृता मोक्तान र के एस वाइबा
शिक्षा : स्नातक
प्रमुख कृतिहरू : आकाङ्क्षा, पारिजातका कविताहरू (कविता सङ्ग्रह) आदिम देश, सडक र प्रतिभा, साल्गीको बलात्कृत आँसु, वधशाला जाँदाआउँदा (कथा सङ्ग्रह) शिरीषको फूल, महताहीन, बैँसको मान्छे (उपन्यास) आदि ।
साहित्यिक प्रवृत्ति : विसङ्गतिवादी, अस्तित्ववादी र जीवनवादी दृष्टिकोण राखी साहित्य सिर्जना गर्नु, प्रगतिवादी दृष्टिकोण राख्नु
सम्मान र पुरस्कार : मदन पुरस्कार, गङ्की बसुन्धरा पुरस्कार, सर्वश्रेष्ठ पाण्डुलिपि पुरस्कार आदि ।
मृत्यु : वि.सं. २०५० वैशाख ५ गते, काठमाडौँ ।

OR

(ख) प्रदेशस्तरीय विद्यार्थी प्रतिभा पहिचान कार्यक्रमको वक्तृत्वकला प्रतियोगितामा प्रथम भएर पुरस्कृत हुँदाको क्षणलाई समेटी मनोवाद तयार पार्नुहोस् ।

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको अनुच्छेदबाट दुईओटा उपसर्ग र दुईओटा प्रत्यय लागेर बनेका शब्द पहिचान गरी निमांण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :

मानवीय मवेदनाको गगीन तय पकेर कलाकृति सिर्जना गने कलाकार समारमा विरने अभिनन्दन् । विलक्षण प्रतिभा भएका पाब्लो पिकासोका नमा नसामा अन्मजात कलाकारिता प्रवाहित पियो ।

(ख) दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह गर्नुहोस्, एउटा विग्रह पदावली पहिचान गरी समस्त शब्द बनाउनुहोस् र द्विित्व भएर बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :

तामा दुलो युवा जोकसुरुवाल लगाएर सवैको घरघरमा डुली कसैको घरमा भेफगडा भएको त्र कि भनी कुरा बुझ्नुहुन्थ्यो । उहाँ हरवखत सबैलाई आआफ्नो कामसाम समयमै गर्नुपर्छ भनेर सरसल्लाह पनि दिनुहुन्थ्यो । उहाँ पानीको घट्टमा पिठो भकैको पिठो खुब मन पराउनुहुन्थ्यो ।

कुनै एक उदरणको व्याख्या गर्नुहोस् :

(क) हिउँको माफमा जन्मेको हाम्रो साहित्य कहिल्यै पनि एउटै पर्बत शृङ्खलाको भुलभुलैयामा विलाउने छैन ।

(ख) कुकुर अज्ञानी पशु हुनाले बोलाएपछि मात्र जान्छ, मानिस चाहिँ ज्ञानवान् हुनाले बखतमौका विचार गरेर आफैँ पनि जानुपर्छ ।

कोष्ठकमा दिइएका सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस् :

(क) उज्यालो भएकाले चराहरू चिरबिराए । (वाक्य विश्लेषण)

(ख) श्वेताले फूलहरू टिपिन् । (कर्मवाच्य)

(ग) मैले नेपालीमा टाइप गर्न सिकेँ । (प्रेरणार्थक)

(घ) देवकोटाले मानिस ठुलो दिलले हुन्छ जातले हुँदै भने । (प्रत्यक्ष कथन)

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएका बुँदाका आधारमा जीवनी तयार पारी शीर्षकसमेत लेख्नुहोस् :

नाम : गोपालप्रसाद रिमाल

जन्म : वि.सं. १९७५ जेष्ठ १८, काठमाडौँ

माता/पिता : आदित्य कुमारी र उमाकान्त रिमाल

शिक्षा : वि.सं. १९९३ सालको एस.एल.सी. को बोर्डमा प्रथम श्रेणीमा प्रथम, आई.ए. पढ्दै गर्दा आर्थिक कारणले पढाइ छाडेका

कृतिगत विशेषता : निडर, क्रान्तिकारी, स्वाभिमानी, राष्ट्रप्रेमी, नारीवादी चिन्तनलाई साहित्यिक सिर्जना गर्नु, गद्य कविताका प्रवर्तक, नाट्य विधाका स्रष्टा

सम्मान, पुरस्कार : मदन पुरस्कार र त्रिभुवन पुरस्कारकाबाट सम्मानित

मृत्यु : वि.सं. २०३०, कार्तिक ८ गते

OR

(ख) आफ्नो विद्यालयद्वारा आयोजित खेलकुद प्रतियोगितामा भाग लिई पुरस्कृत हुँदाका क्षणमा आफ्ना मनमा उब्जेका मनोभाव समेटी एउटा मनोवाद तयार गर्नुहोस् ।

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको अनुच्छेदबाट दुईओटा उपसर्ग र दुईओटा प्रत्यय लागेर बनेका शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् ।

देवकोटाले जीवनमा पारिवारिक वियोगका असह्य पीडा खप्नुपर्यो । दु:खमा परे तापनि उनले विभिन्न विधामा कलम चलाएका छन् । त्यस वेला उनले लेखेका रचनामा आफन्तको मृत्युबाट सिर्जित वेदनाका साथै प्राकृतिक स्वच्छन्दता र भावमय विषयको वर्णन गरिएको पाइन्छ ।

(ख) दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह र विग्रह पदावली पहिचान गरी समस्त शब्द बनाउनुहोस् र द्वित्व भएर बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :

मामा र माइजू आजभोलि विदेश गएर खुव रमाइलो गर्दै मुसुमुसु हाँसी फोटो खिच्न मस्त हुनुहुन्छ । उहाँहरूका छोराछोरी विदेशमा काम छोडी बसेका छन् । पराक्रम देखाएर गरी खानुका सट्टा अपमान सहेर अरूको निर्भरतामा बस्नु कायरता हो ।

कुनै एक प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको कवितांशका आधारमा सोधिएको प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

घरभित्र
अन्धविश्वासलाई विश्वास मानेर उग्राइरहेका
केही मान्छेहरू छन्
समय, जहाँ घडीले होइन कुखुराको भालेले वताउने गर्छ
परदेश गएकाहरूको कुशल मङ्गल
जहाँ अगेनामा नुन पट्काएर अन्दाज गर्न सकिन्छ
विज्ञानको पनि वेग्लै ढङ्ग छ गाउँमा
र आडमा घाम लाग्ने नलाग्ने कुराको ठेगान
वारीको उब्जाइ हेरेर यकिन गर्न सकिन्छ
यो मेरो देशको सुदूर पूर्वको गाउँ
यो मेरो देशको सुदूर पश्चिमको गाउँ

प्रश्न

(अ) कवितांशका आधारमा नेपालका सुदूर पूर्व र सुदूर पश्चिमका गाउँले परिवेशको समीक्षा गर्नुहोस् ।

OR

(ख) दिइएको जीवनीको अंशका आधारमा सोधिएको प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

वास्तवमा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले लगातार चार दशकसम्म विभिन्न विधाका दर्जनौँ साहित्यिक कृति रचना गरी नेपाली साहित्यलाई समृद्ध तुल्याए । जति वेला ताते गर्दै नेपाली साहित्य क्रमशः किशोर वयतिर चढ्दै थियो । ठिक त्यति वेला नेपाली साहित्यले उनको कलमको जादुमय स्पर्श पायो ।

प्रश्न

(अ) लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले नेपाली साहित्यमा पुऱ्याएका योगदानको समीक्षा गर्नुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएका बुँदाका आधारमा जीवनी तयार पारी शीर्षकसमेत लेख्नुहोस् :

नाम : गङ्गालाल श्रेष्ठ
जन्म : वि.सं. १९७५
जन्मस्थान : रामेछाप
माता/पिता : तुलादेवी/भक्तलाल श्रेष्ठ
शिक्षा : दरबार स्कुलबाट एस.एल.सी. उत्तीण गरी बनारसमा अङ्ग्रेजी शिक्षाको अध्ययन

योगदान :
— भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्रामबाट प्रभावित भई राणा विरोधी अभियानमा लागेका
— वि.स. १९९४ मा नागरिक अधिकार समितिमा सक्रिय भएर क्रान्तिमा अग्रसर भएका
— वि.स. १९९५ मा काठमाडौँको इन्द्रचोकमा सम्पन्न भएको राणाविरोधी सभामा सम्बोधन
— प्रजा परिषद्को राणाविरोधी गतिविधिमा सक्रिय रहँदा गिरफ्तारीमा परेका
— राणाविरोधी गतिविधिमा लाग्दा वि.सं. १९९७ मा आफ्ना सहयोगीहरूका साथ पुनः गिरफ्तारीमा परेका
— राणाहरूले माफी मगाउन खोज्दा उनीहरूसामु भुक्नुभन्दा तातो गोली खान तयार भएका

निधन : वि.स. १९९७ माघ १५ गते राति विष्णुमतीको किनारमा रहेको शोभाभगवती मन्दिरअगाडि गोली हानी राणा सरकारले मृत्युदण्ड दिएको ।

OR

(ख) 'स्वच्छ पानी : स्वस्थ जीवन' शीर्षकमा दुई जना साथीबिच भएको संवाद तयार पार्नुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएका बुँदाका आधारमा जीवनी तयार पारी शीर्षकसमेत लेख्नुहोस् :

नाम : भवानी भिक्षु

जन्म : वि.सं. १९६६ साल जेठ २१ गते

जन्मस्थान : तौलिहवा, कपिलवस्तु

माता/पिता : यशोदादेवी/इन्द्रप्रसाद गुप्ता

शिक्षा : साहित्य कुलभूषण

नेपाली साहित्यमा प्रवेश : वि.सं. १९९५ को शारदा पत्रिकामा प्रकाशित मानव कथावाट

प्रकाशित कृतिहरू

कथा सङ्ग्रह : गुनकेशारी (२०१०), मैयाँसाहेब (२०१७), सुभद्राबज्यै (२०१९), आवर्त (२०२४), अवान्तर (२०३४), सुन्तली (२०४०)

उपन्यास : आगत (२०३२), पाइ न. २ (२०३४)

कविता सङ्ग्रह : छाया (२०१७), प्रकाश (२०१७), परिष्कार (२०१७)

सम्मान/पुरस्कार : साभ्mा पुरस्कार (२०३२), मदन पुरस्कार (२०३२), त्रिभुवन प्रज्ञा पुरस्कार (२०३६)

भाषा ज्ञान : नेपाली, अवधि, हिन्दी, उर्दु, अङ्ग्रेजी, संस्कृत, बङ्गाली

• सुरुमा हिन्दी साहित्यतर्फ आकर्षित

• १२ वर्षको उमेर प्रताप भन्ने पत्रिकामा हिन्दी कविता छापिएका

• वि.सं. १९८७ मा काठमाडौँ भित्रिँदा साहित्यसेवी ऋद्धिबहादुर मल्ल र कवि सिद्धिचरण श्रेष्ठसँग सम्पर्क बढेको

मृत्यु : वि.सं. २०३८, वैशाख ४ गते

OR

(ख) भलिबल प्रतियोगितामा प्रथम भई पुरस्कृत हुँदा आफ्नो मनमा खेलेका भावलाई समेटी एउटा मनोवाद लेख्नुहोस् ।

दिइएको अनुच्छेदबाट मुख्य मुख्य चारओटा बुँदा टिप्नुहोस् :

देवकोटाले जे लेखे र जुन जुन जिम्मेवारी पाए, प्रायः ती सबैमा उनले राष्टको हितमा काम गरेर आफ्नो अव्वलता प्रदर्शन गरे । देवकोटो आफूले हात हालेका हरेक क्षेत्रमा एक असल व्यक्तित्वका रूपमा चिनिए । उनका चेला आज पनि उनी जस्तो शिक्षक र प्राध्यापकसँग तुलनीय व्यक्ति भेट्न नसकेको कुरा गर्छन् । शिक्षामन्त्री हुँदा नेपाली भाषालाई पठनपाठनमा अनिवार्य विषयका रूपमा लागु गर्ने गराउने कार्यमा उनैको विशेष पहलकदमी रह्यो । तत्कालीन नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानको स्थापनामा सक्रिय संलग्न भएर संस्थागत रूपमा साहित्य र संस्कृतिको विकासको ढोका खोल्ने कार्यमा उनको योगदान चिरस्मरणीय रहेकै छ ।

दिइएको अनुच्छेदबाट एक तृतीयांशमा सारांश लेख्नुहोस् :

देवकोटाको कवित्व प्रतिभा, कविताको गुणात्मक मूल्य र सङ्ख्यात्मक योगदान आज पनि अद्वितीय रहेको छ । नेपाली कविताको अहिलेसम्मको यात्रामा प्रतिभा, रचना परिमाण र उत्कृष्ट गुणस्तरका दृष्टिले देवकोटा सर्वोच्च कवि मानिएका छन् । देवकोटाको देहवसानपछि वि.सं. २०२३ मा नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले देवकोटालाई मरणोपरान्त 'त्रिभुवन पुरस्कार' प्रदान गरी सम्मानित गऱ्यो । वि.सं. २०६५ मा त्रिमूर्ति निकेतनको संयोजनमा नेपाल सरकारले 'देवकोटा जन्म शताब्दी' भव्यरूपमा आयोजना गर्‍यो । त्रिभुवनमार्गमा मैतीदेवी स्थित देवकोटाको निवासलाई नेपाल सरकारले देवकोटा सङ्ग्रहालय बनाएर वि.सं. २०७९ असोज १४ देखि कार्यान्वयनमा ल्याइसकेको छ । देवकोटाको कृति र उनको कृतित्व विषयमा दर्जनौँ विद्यावारिधि अनुसन्धान भइसकेका छन् । महान् कवि एवम् विलक्षण प्रतिभाशाली देवकोटाले जनस्तरबाटै महाकविको पदवी पाए । उनको पार्थिव शरीर यस धर्तीमा नरहे पनि उनी आफ्ना अमूल्य कृतिमा अनवरत बाँचेका छन् र अमर बनेका छन् ।

दिइएको अनुच्छेदबाट चारओटा बुँदा टिप्नुहोस् :

देवकोटाको साहित्यिक यात्रा विचार र सिर्जनात्मक प्रवृत्तिका दृष्टिले पनि आरोह अवरोहपूर्ण रह्यो । सुरुमा संसारलाई घनघोर दुःखसागर ठान्ने देवकोटाले मानव सेवालाई धर्म र कर्मलाई ईश्वरको पूजा ठान्दै 'भिखारी' कविताभा मानवतावाद र कर्मवादको शङ्खनाद गरे । त्यस्तै 'जरुर साथी म पागल' भन्ने 'पागल' कविताका देवकोटा 'प्रभुजी मलाई भेडो बनाऊ' भन्ने कविताभा विद्रोही कविका रूपमा देखिन्छन् । खहेर भैँ गडगडाएर स्वच्छन्द बगेका 'शाकुन्तल' का देवकोटा प्रेम, मानवता र उदारता प्रकट गर्ने 'मुनामदन' को देवकोटाको भव्य र उदात्त रूप नेपाली साहित्यमा परिचित छ । कुनै बेला उनले 'उद्देश्य के लिनु ? उडी छुनु चन्द्र एक' कविता लेख्दा धेरैले उनलाई तरङ्गी र लहडी भने तर त्यो लहड नभई दूरदर्शिता थियो । जुन कुरा उनी दिवङ्गत हुनुभन्दा केही समयअगि रुसको रकेट चन्द्रलोक पुगेपछि प्रमाणित भयो । देवकोटाले जीवन भोगाइका क्रममा जे देखे, जे भोगे र जे अनुभूत गरे त्यसलाई आफ्ना कृतिमा उतारेको देखिन्छ । जीवन भोगाइका क्रममा देखेभोगेका यावत् विषयवस्तुलाई विभिन्न सिर्जनामार्फत प्रस्तुत गर्नु नै उनको सिर्जना यात्रामा देखापरेको विविधता हो ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएका बुँदाका आधारमा जीवनी तयार पारी शीर्षकसमेत लेख्नुहोस् :

नाम : भैरव अर्याल
जन्म मिति : वि.स. १९९३ साल असोज ५ गते
जन्मस्थान : कुपन्डोल, ललितपुर
शिक्षा : एम.ए. सम्मको औपचारिक शिक्षा हासिल
पहिलो रचना : 'खोलापारिका पुरेत बाजे'
प्रकाशित कृतिहरू : काउकुती, जयभुँडी, गलवन्दी, इतिश्री र दस औतार
प्रवृत्ति र विशेषता :
  – नेपाली साहित्यका कथा, कविता, समालोचना, हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध आदि विधामा सक्रिय रूपमा कलम चलाएका
  – हास्य र व्यङ्ग्यको मिश्रण गरी उत्कृष्ट निबन्ध सिर्जना गरेका
  – देशभक्ति, समाज सुधार र मानवतावादी चिन्तनलाई निबन्धमा व्यक्त गरेका
  – मानिसका खराब आचरण र दुर्व्यवहारप्रति तिखो व्यङ्ग्य प्रहार गरेका
  – समय सापेक्ष रूपमा सटिक र मार्मिक निबन्ध लेखेका
मृत्यु : वि.स. २०३३ असोज १९ गते गोकर्ण, काठमाडौँ

OR

(ख) एसइई परीक्षा सुरु हुने अघिल्लो रात मनमा उठेका विचार समेटी एउटा मनोवाद लेख्नुहोस् ।

दिइएको अनुच्छेदबाट एक तृतीयांशमा सारांश लेख्नुहोस् :

दरबार हाइस्कुल पढ्दादेखि नै कविता लेख्न सुरु गरेका देवकोटाले त्यसै बेला अङ्ग्रेजी कविता लेखेर समस्त शिक्षा र सहपाठी साथीलाई चकित पारिदिएका थिए । उनका कतिपय साथी देवकोटालाई आफ्ना दाजुलाई कविता लेख्न लगाएर आफैँले लेखे जसरी सुनाउने भनेर आरोप लगाउँथे । उनले साथीहरूकै सामुन्ने धडाधड कविता लेख्दै र सुनाउदै आरोप लगाउनेलाई नाजवाफ पारिदिन्थे । हुन पनि हो, कसैले आलोचना गर्यो भने त्यसको जवाफ कुराले होइन कामले दिन सक्नुपर्छ । साथीहरूकै अगाडि १५ मिनेटमा दरबार स्कुल शीर्षकको कविता रचना गरी सुनाएपछि त साथीहरू उनकै समर्थक पो बन्न पुगे । तिनै साथीहरूको अनुरोधमा शिक्षकले पनि त्यो कविता हेरे । त्यो कविता पढेर दङ्ग पर्दैँ शिक्षकले देवकोटालाई अङ्ग्रेजीमा बडेन पोइट अर्थात् 'कोपिला कवि' भनी टिप्पणी गरे ।

कुनै एक प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको जीवनीको अंश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

पिकासोको वैवाहिक र पारिवारिक जीवन एकैनासले अगाडि बढेन । उनका जीवनमा जुन जुन महिला आए तिनले उनको कलाकारितालाई कुनै न कुनै रूपमा प्रभावित पारेको देखिन्छ । उनले आफ्ना जीवनका सफल वा असफल प्रेम सम्बन्धलाई विभिन्न ढङ्गले चित्र र मूर्तिमा अङ्कित गरेका छन् । ती चित्र निकै चर्चित र मूल्यवान् पनि बनेका देखिन्छन् । पिकासोले आफ्नो लामो जीवनकालमा कलाका क्षेत्रमा असाधारण रूपमा प्रशंसा कमाए । उनका धेरै कलाकृति निकै बिकाउ र चर्चित बने ।

प्रश्न :

(अ) पाब्लो पिकासोले आफ्नो लक्ष्य प्राप्तिका लागि गर्नुपरेको सङ्घर्षको चर्चा गर्दै उनले कलाकारिताको क्षेत्रमा पुर्याएको योगदान बारे चर्चा गर्नुहोस् ।

OR

(ख) दिइएको एकाङ्कीको अंश पढी सोधिएको प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

को बस्छ यस्तो ठाउँमा ? अघाइयो । मलाई त यहाँ जे पनि गन्हाउने पो हुन लाग्यो । खान थाल्यो भुटुन गन्हाउने, पिउन थाल्यो पानी गन्हाउने, रेल गन्हाउने, यो त ठाउँ नै गन्हाउने पो रहेछ । आफ्नो गाउँमा त भकारोकै छेउमा गुन्द्री हालेर सुत्दा पनि गन्हाउँदैनथ्यो, मलकै भारी बोक्दा पनि गनाउन्नथ्यो । फेरि तातो पानी, तातो हावा, यस्तो दुःख खाएर को बस्न सक्छ यहाँ ? भोकै परे पनि बरु आफ्नै देशमा कुवाको चिसो पानी पिएर बरको चौतारीमा शीतल हावा खाएर सुतौँला नि । जमानसिह दाइ, हिँड तिमी पनि, जाऊँ आफ्नै घर, आफ्नै देश ।

प्रश्न :

(अ) 'घरको माया' एकाङ्कीमा देश प्रेमको भाव कसरी प्रकट भएको छ ? समीक्षा गर्नुहोस् ।

कोष्ठकमा दिइएका सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस् :

(क) रमेश नुहाएर खाजा खान्छ । (वाक्य विश्लेषण)

(ख) आफू त देशका डाडाकाँडा घुमिन्छ । (कर्तृवाच्य)

(ग) कवि उत्कृष्ट कविता लेख्छन् । (प्रेरणार्थक)

(घ) गुरुले मलाई मिहिनेती छौ भनेर भन्नुभयो । (प्रत्यक्ष कथन)

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएका बुँदाका आधारमा जीवनी तयार पारी शीर्षकसमेत लेख्नुहोस् :

नाम : अरुणा लामा
जन्म मिति : वि.सं. २००२ साल भाद्र २४ गते
जन्मस्थान : दार्जिलिङ, भारत
विशेषता :
  – प्रसिद्ध गायिका, स्वरमा सुकोमलता र मधुरता
  – गायनमा अन्तर्मनको मर्म र करुणा प्रतिध्वनित
  – भावमय र कारुणिक स्वर
  – जातीय सचेतना र मानवीय संवेदनाको उत्कर्ष
  – सङ्ख्यात्मकभन्दा गुणात्मक गायनमा जोड
सम्मान : स्वर किन्नरीका रूपमा सम्मानित 'कान्छी' नामक चलचित्रका लागि उत्कृष्ट गायिका
पुरस्कार : 'छिन्नलता' पुरस्कार, 'उर्वशी' चलचित्र पुरस्कार, भारतको 'दिसारी' पुरस्कार
मृत्यु : वि.सं. २०५४ माघ २२ गते

OR

(ख) परीक्षाको अघिल्लो रात आफ्नो मनमा उत्पन्न भएका भावहरू समेटी एउटा मनोवाद तयार पार्नुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको निबन्धांश पढी सोधिएको प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

सबै पर्खाइको पछिल्तिर मेरा सपनाँ, सपना पखिरहेछन्, इच्छा र आकाङ्क्षा पखिरहेछन् । म के गरूँ, केही बनूँ, केही दिऊँ भन्छु तर यो असीमित इष्टसिद्धका लागि यतै पर्खनुपर्छ, उतै पर्खनुपर्छ, यतै भुल्नुपर्छ, उतै धाउनुपर्छ, दोष कसलाई ? धेरै कुरा किन ? सुरुदेखि सत्य, समता र शान्ति पर्खँदै आएको मानिस भन् विषमताको विषले बौलाहिरहेछ, भन् अशान्त भइरहेछ ।

प्रश्न :

(अ) नेपाली समाजमा मौलाउँदै गाएको पर्खने र पर्खाउने प्रवृत्तिमाथि निबन्धकारले निबन्धमा के कस्तो व्यङ्ग्य प्रहार गरेका छन् ? दिइएको सन्दर्भ र पाठका आधारमा विवेचना गर्नुहोस् ।

OR

(ख) तलको जीवनीको अंश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले कविता विधामा मात्र आफ्नो कलमलाई सीमित गरेनन् । उनले लेखेका साहँै गहकिला निबन्ध 'लक्ष्मी निबन्ध सङ्ग्रह', दाडिमको रुखनेरमा सङ्कलित छन् । उनको एउटा 'सावित्री' 'सत्यवान्' भन्ने नाटक र 'चम्पा' उपन्याससमेत प्रकाशित छ । वास्तवमा, उनले लगातार चार दशकसम्म विभिन्न विधाका दर्जनौँ साहित्यिक कृति रचना गरी नेपाली साहित्यलाई समृद्ध तुल्याए ।

प्रश्न :

(अ) लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले नेपाली साहित्यको क्षेत्रमा के कस्तो योगदान पुर्याएका छन् ? विवेचना गर्नुहोस् ।

तल समूह 'क' मा दिइएका शब्दको अर्थ समूह 'ख' बाट पहिचान गरी जोडा मिलाउनुहोस् :

कुनै एक प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको जीवनीको अंश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

देवकोटाको कवित्व प्रतिभा, कविताको गुणात्मक मूल्य र सङ्ख्यात्मक योगदान आज पनि अद्वितीय रहेको छ । नेपाली कविताको अहिलेसम्मको यात्रामा प्रतिभा, रचना परिमाण र उत्कृष्ट गुणस्तरका दृष्टिले देवकोटा सर्वोच्च कवि मानिएका छन् । देवकोटाको देहावसान पछि वि.सं.२०२३ मा नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले देवकोटालाई मरणोपरान्त 'त्रिभुवन पुरस्कार' प्रदान गरी सम्मानित गन्यो । महान् कवि एवम् विलक्षण प्रतिभाशाली देवकोटाले जनस्तरबाटै महाकविको पदवी पाए ।

प्रश्न :

(अ) नेपाली साहित्यका क्षेत्रमा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले दिएको योगदानको चर्चा गर्नुहोस् ।

OR

(ख) दिइएको कथांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

मुरलीधर जिल्लाभरिका विख्यात पण्डित थिए । उनलाई कन्यापक्षका धेरै मानिस चिन्थे । श्रीधर र मुरलीधरले जिउनीका विषयमा वर्ष दिनसम्म मुद्दा लडेको पनि धेरै जनालाई थाहा थियो । कन्यापक्षका बुढापाकाले भने, "त्यस्ता महापुरुषका सन्तान आफ्नो कर्तव्य किन छाड्थे । तब पो मानिस कुलघरान भन्छन् ।"

प्रश्न :

(अ) 'कर्तव्य' कथामा नेपाली समाजको वास्तविकतालाई कसरी दर्साइएको छ ? समीक्षा गर्नुहोस् ।

दिइएको अनुच्छेदलाई अभ्यस्त भूत कालमा परिवर्तन गर्नुहोस् :

मैले काम सम्पन्न गरेको छु । केही कथा र कविता लेखेको छु । सामाजिक सेवामा लागेको छु । थुप्रै सम्मान पाएको छु ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएका बुँदाका आधारमा जीवनी तयार पारी शीर्षकसमेत लेख्नुहोस् :

नाम : गोविन्दबहादुर मल्ल 'गोठाले'
जन्म : वि.सं. १९७९ असार २६, ओमबहाल, काठमाडौँ ।
आमा र बुबा : आनन्दमाया मल्ल र ऋद्धिबहादुर मल्ल
शिक्षा : आई.एस्सी
कृति : (क) कथा : कथा सङ्ग्रह (२००३), कथैकथा (२०१६), प्रेम र मृत्यु (२०३९), बार कथा (२०५२)
(ख) उपन्यास : पल्लो घरको भ्याल (२०१६), अपर्णा (२०५३)
(ग) नाटक : भुसको आगो (२०१८), दोष कसैको छैन (२०२७), च्यातिएको पर्दा (२०३९), भोको घर (२०३४)
पुरस्कार : त्रिभुवन प्रज्ञा पुरस्कार (२०४२), वेदनिधि पुरस्कार (२०४७), पहलमानसिंह स्वाँर पुरस्कार (२०५७) आदि
मृत्यु : वि.सं. २०६७, मङ्सिर २७ गते

(ख) जिल्ला स्तरीय कविता वाचन प्रतियोगितामा विद्यालयबाट छनोट भएकाले भोलि हुने उक्त प्रतियोगिताका सम्बन्धमा उब्जेका भावना समेटी एउटा मनोवाद तयार पार्नुहोस् ।

दिइएको अनुच्छेदबाट मुख्य मुख्य चारओटा बुँदा टिप्नुहोस् :

ससाना कार्यबाट प्राप्त हुने ठुलठुला परिणामले पनि कर्तव्यको महानता भल्काउँछ । हरेक नागरिकले गर्नुपर्ने आआफ्ना कर्तव्यका दायरा छन् । आआफ्ना ठाउँबाट सबैले आआफ्नो कर्तव्य निर्वाह गरेको समाज सभ्य हुन्छ र सुसंस्कृत हुन्छ । ससाना कुरा मात्र हेरौँ न ! नागरिकले आआफ्ना घर वरिपरि सफा गरे भने सिङ्गो गाउँ वा सहर सफा हुन्छ । कृषकले भरी, बादल नभनी गरेको मिहिनेतले सबैले खाने अन्न उत्पादन हुन्छ ।

समाजमा बस्ने नागरिकले एकअर्काको अस्तित्वको सम्मान र आदर गर्दै आफ्नो दायित्व निर्वाह गरेको समाज आदर्श समाज हुन्छ । शिक्षकले पेसाप्रतिको निष्ठा र सोअनुसारको आचरण गर्दा शिक्षकको कर्तव्य पूरा हुन्छ ।

कुनै एक शीर्षकमा १५० शब्दसम्मको निबन्ध लेख्नुहोस् :

(क) राष्ट्रप्रति मेरो कर्तव्य

(ख) सूचना र प्रविधिको महत्त्व

(ग) यातायात र विकास

दिइएको अनुच्छेदबाट एक तृतीयांशमा सारांश लेख्नुहोस् :

अधिकारभन्दा कर्तव्य महान् छ । कर्तव्यभन्दा ठुलो अर्को कुनै वस्तु हुन सक्तैन । त्यसैले त हाम्रा धर्मग्रन्थ र उपनिषद्मा कर्तव्यको महिमा र सर्वोच्चताको चर्चा छ । हाम्रा मात्र होइन संसारका सबै धर्मग्रन्थमा कर्तव्यलाई महान् ठानिएको पाइन्छ । आफ्ना माता, पिता र गुरुप्रतिको कर्तव्यलाई हाम्रा ग्रन्थले "मातृ देवो भव, पितृ देवो भव, आचार्य देवो भव", भनेर उल्लेख गरेका छन् । अर्को कुरा संसारमा त्यही व्यक्ति आदर्श व्यक्तिका रूपमा चिनिन्छ जो कर्तव्य पालनाको कसीमा खारिएको हुन्छ ।

दिइएको अनुच्छेदमा रेखाङ्कित गरिएका शब्दको पदवर्ग पहिचान गरी लेख्नुहोस् :

विद्वान्ले देशको विकास हुँदा देशवासीको भलो हुने विचार व्यक्त गरे । हामी सबै आफ्नो राष्ट्रप्रति इमानदार र कर्तव्यनिष्ठ हुनुपर्छ भन्ने धारणा पनि उनले प्रस्तु गरे ।

दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

कर्तव्यभन्दा अधिकार नै महान् छ । व्यक्तिको व्यक्तित्व विकास र जीवनयापनका लागि अधिकार नितान्त अनिवार्य कुरा हो । हेक्का राखौँ, अधिकारले मात्र मानिसको स्वतन्त्रताको रक्षा गर्छ, कर्तव्यले होइन । अधिकारको बगैँचामा व्यक्तित्वको फूल फुल्छ व्यक्तिले परिवार, समाज र राज्यबाट प्राप्त गर्ने अधिकार पाउनुपर्छ र मात्र त्यो व्यक्तिको समग्र व्यक्तित्व उज्यालो बन्छ । सानो छँदा राम्रो लालनपालन र पोषणयुक्त खाना पाउने अधिकार पाउनुपर्छ । अलिक हुर्कँदै जाँदा शिक्षा र स्वास्थ्यको अधिकार पाउनुपर्छ । पछिसकेपछि उसले व्यवसाय र रोजगारको स्वच्छ प्रतिस्पर्धामा सहभागी हुने अधिकार पाउनुपर्छ । यसो भयो भने मात्र व्यक्तिको व्यक्तित्वको विकास हुन सक्छ । हरेक व्यक्तिको विकास हुनु नै त्यो परिवार, समाज र राष्ट्रको समेत विकास हुनु हो ।

प्रश्नहरू

(क) 'यसो भयो भने मात्र व्यक्तिको व्यक्तित्वको विकास हुन सक्छ ।' वाक्यलाई अकरणमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।

(ख) रेखाङ्कित 'बगैँचामा' शब्दको कारक र विभक्ति पहिचान गरी लेख्नुहोस् ।

(ग) 'उसले व्यवसाय र रोजगारको स्वच्छ प्रतिस्पर्धामा सहभागी हुने अधिकार पाउनुपर्छ ।' यस वाक्यको उद्देश्य र विधेय लेख्नुहोस् ।

(घ) 'अधिकारको बगैँचामा व्यक्तित्वको फूल फुल्छ ।' वाक्यलाई मिश्र वाक्यमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।

कोष्ठकमा दिइएका सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस् :

(क) बुद्ध नेपालमा जन्मिएका हुन् । बुद्धले अहिंसाको पाठ सिकाए (वाक्य संश्लेषण)

(ख) आफू त वजार गइन्छ । (कर्तृवाच्य)

(ग) भाइवहिनीहरू पाठ पढ्छन् । (प्रेरणार्थक)

(घ) गुरुले मलाई भन्नुभयो, "तिमी हिजो किन आएनौ ।" (अप्रत्यक्ष कथन)

दिइएको अनुच्छेदबाट एक तृतीयांशमा सारांश लेख्नुहोस् :

अधिकारको क्षेत्र व्यापक छ । यसभित्र वाल अधिकार, श्रमिक अधिकार, महिला अधिकार आदि थुप्रै अधिकारका कुरा पर्छन् । संयुक्त राष्टसङ्घको मानव अधिकार र वाल अधिकारसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय महासन्धिले अधिकारका वारेमा प्रस्ट उल्लेख गरेकै छ । वालवालिकाले जन्मनासाथ शिक्षा र सुरक्षाका अधिकार पाउनुपर्छ, श्रमिकले न्यूनतम ज्याला र सामाजिक सुरक्षाको अधिकार पाउनुपर्छ । आफ्ना अधिकार प्राप्तिका लागि श्रमिकले गरेको ऐतिहासिक विद्रोहको सम्भनामा संसारभर मे १ तारिखका दिन 'मजदुर दिवस' मनाइन्छ । किसानलाई पनि राज्यवाट विउजिवन र मल जस्ता वस्तुमा सहुलियत पाउने अधिकार छ । अधिकार नै नभएमा मानिसले कर्तव्य पूरा गर्न सक्दैन । त्यसैले अधिकारविनाको कर्तव्य नुनविनाको तरकारी जस्तै हो ।

दिइएको अनुच्छेदबाट एक तृतीयांशमा सारांश लेख्नुहोस् :

कर्तव्यभन्दा अधिकार नै महान् छ । व्यक्तिको व्यक्तित्व विकास र जीवनयापनका लागि अधिकार नितान्त अनिवार्य कुरा हो । हेक्का राखौँ, अधिकारले मात्र मानिसको स्वतन्त्रताको रक्षा गर्छ, कर्तव्यले होइन । अधिकारको बगैँचामा मात्र व्यक्तिको फुल फुल्छ । व्यक्तिले परिवार, समाज र राज्यबाट प्राप्त गर्ने अधिकार पाउनुपर्छ र मात्र त्यो व्यक्तिको समग्र व्यक्तित्व उज्यालो बन्छ । सानो छँदा राम्रो लालनपालन र पोषणयुक्त खाना पाउने अधिकार पाउनुपर्छ । अलिक हुर्कँदै जाँदा शिक्षा र स्वास्थ्यको अधिकार पाउनुपर्छ । पढिसकेपछि उसले व्यवसाय र रोजगारको स्वच्छ प्रतिस्पर्धामा सहभागी हुने अधिकार पाउनुपर्छ । यसो भयो भने मात्र व्यक्तिको व्यक्तित्वको विकास हुन सक्छ । हरेक व्यक्तिको विकास हुनु नै त्यो परिवार, समाज र राष्ट्रको समेत विकास हुनु हो ।

दिइएको अनुच्छेदबाट मुख्य मुख्य चारओटा बुँदा टिप्नुहोस् :

कर्तव्यभन्दा अधिकार नै महान् छ । व्यक्तिको व्यक्तित्व विकास र जीवनयापनका लागि अधिकार नितान्त अनिवार्य कुरा हो । हेक्का राखौँ, अधिकारले मात्र मानिसको स्वतन्त्रताको रक्षा गर्छ, कर्तव्यले होइन । अधिकारको बगैँचामा मात्र व्यक्तिको व्यक्तित्वको फूल फुल्छ । व्यक्तिले परिवार, समाज र राज्यबाट प्राप्त गर्ने अधिकार पाउनुपर्छ र मात्र त्यो व्यक्तिको व्यक्तित्व उज्यालो बन्छ । सानो छँदा राम्रो लालनपालन र पोषणयुक्त खाना पाउने अधिकार पाउनुपर्छ । अलिक हुर्कँदै जाँदा शिक्षा र स्वास्थ्यको अधिकार पाउनुपर्छ । पछिसकेपछि उसले व्यवसाय र रोजगारको स्वच्छ प्रतिस्पर्धामा सहभागी हुने अधिकार पाउनुपर्छ । यसो भयो भने मात्र व्यक्तिको व्यक्तित्व विकास हुन सक्छ । हरेक व्यक्तिको विकास हुनु नै त्यो परिवार, समाज र राष्ट्रको समेत विकास हुनु हो ।

कुनै एक शीर्षकमा १५० शब्दसम्मको निबन्ध लेख्नुहोस् :

(क) ज्येष्ठ नागरिकप्रति मेरो दायित्व

(ख) लोकतन्त्र र मानव अधिकार

(ग) पुस्तकालयको महत्त्व

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको अनुच्छेदबाट दुईओटा उपसर्ग र दुईओटा प्रत्यय लागेर बनेका शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :

नागरिकका अधिकारलाई सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपालको संविधानमा मौलिक अधिकारका रूपमा विभिन्न हकको व्यवस्था गरिएको छ ।

(ख) दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह गर्नुहोस्, एउटा विग्रह पदावली पहिचान गरी समस्त शब्द बनाउनुहोस् र द्वित्व भएर बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :

बुबा बैठककोठामा हुनुहुन्थ्यो । आज भोलि बुबा टिभी हेर्नुहुन्छ । उहाँको हातमा रिमोट थियो । दाहिने हातको बुढीऔंलाले रिमोट थिचिरहनुभएको देखेँ । टिभीमा ससानो आवाजमा गीत बज्न थाल्यो । मैले भान्साकोठाबाट चिया र बिस्कुट ल्याएँ । बुबाले त "चियासिया खान्न' भन्दै हुनुहुन्थ्यो तर मैले कर गरेर खान दिएँ ।

दिइएको गद्यांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

समाज गतिशील छ । हरेक व्यक्ति सुनौलो भविष्यको खोजीमा लागेको हुन्छ । यो मानवीय स्वभाव पनि हो । शोषण, अत्याचार र विभेद नहोस् भन्ने चाहना अधिकांश मानिसको हुन्छ तर पनि मान्छेले चाहेकै भरमा समाजमा यो स्थिति हुन सकेको छैन । गरिबी, अभाव, अशिक्षा र भोकमरीले आज पनि ठूलो जनसङ्ख्या पीडित छ । धनीहरू एकदमै धनी छन् । देशभित्र उपलब्ध स्रोतसाधनको न्यायपूर्ण वितरण र सम्भावनाहरूको उचित प्रयोग गर्न सकेमा केही हदसम्म भए पनि गरिबी, अशिक्षा र अभावबाट मानिसहरूले मुक्ति पाउँछन् । यसवाट मानिसले बन्धन र दासतामुक्त संसारमा सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने अधिकार उपयोग गर्न सक्छन् । यसका लागि पनि तपाईं हामी सचेत व्यक्ति नै लाग्नुपर्छ । देशका पिछडा, आदिवासी समुदायको अधिकारलाई संरक्षण गरी सोका लागि लक्षित कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नु राज्यको कर्तव्य हो । भविष्यका कर्णधारका रूपमा रहेका बालबालिकाहरूको सुनिश्चित भविष्यका लागि उनीहरूको अधिकार संरक्षण गर्नु राज्य तथा हामी सवैको दायित्व हो । यसका लागि सवै संवेदनशील बनेर अगि बढौँ ।

प्रश्नहरू

(क) व्यक्ति केको खोजीमा लागेको हुन्छ ?

(ख) उपलब्ध स्रोत र साधनको न्यायपूर्ण वितरण हुँदा समाजमा कस्तो प्रभाव पर्छ ?

(ग) राज्यको कर्तव्य के हो ?

(घ) मानिसहरूले कसरी गरिबी, अशिक्षा र अभावबाट मुक्ति पाउन सकछन् ?

दिइएको अनुच्छेदबाट एक गुणीयांशमा सारांश लेख्नुहोस् :

अधिकारभन्दा कर्तव्य महान् छ । कर्तव्यभन्दा रूसो भ्रको कुनै वस्तु हुन सक्दैन । जमेत त हाम्रा धर्मग्रन्थ र उपनिषदमा कर्तव्यका महिमा र सर्वोच्चताको भर्षा छ । हाम्रा माथ होइन समाजका गवैं धर्माग्रन्थमा कर्तव्यलाई महान् स्थानाका पाइन्छ । आफ्नी माता, पिता र गुरुप्रतिको कर्तव्यलाई हाम्रा प्रन्थले 'मातृ देवो भव, पितृ देवो भव, आचार्य देवो भव' भनेर उद्बोध गरेका छन् । माता, पिता र गुरुलाई देवतासमान मान्न कर्तव्यपालनाको भान सन्देश प्रवाह गरेका छन् । अर्को कुरा समाजमा त्यही व्यक्ति आदर्श व्यक्तिका रूपमा भिनिन्छ जो कर्तव्य पाचनाको कसीमा भारिएका हुन्छु ।

दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

कर्तव्यको दायरा पनि निकै फराकिलो छ र यसका अनेकौँ प्रकार छन् । कर्तव्यलाई व्यक्तिगत, पारिवारिक, सामाजिक, कानुनी गरी विविध रूपमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ । मूलतः कर्तव्य दुई प्रकारका हुन्छन् : नैतिक र वैधानिक कर्तव्य । नैतिक कर्तव्यको आधार व्यक्तिको नैतिक वा समाजसेवा वा मानव कल्याणका निम्ति उद्बुद्ध चेतना हो । परोपकार गर्नु नैतिक कर्तव्य हो । समाजसेवा गर्नु नैतिक कर्तव्य हो । कुनै व्यक्तिले पाटीपौवा, धारा र विद्यालय भवन बनाउँछ भने त्यो पनि नैतिक कर्तव्य हो । यी कर्तव्य पालन गर्न र गराउन कसैले बाध्य पार्दैन । यो त हृदयदेखि नै निःस्वार्थ समाजसेवा जागृत भाएर गरिने कर्म हो । आफैँले इमान्दारिताथ पालना गर्नुपर्ने कुरा हो । मदर टेरेसाको समाजसेवा निःस्वार्थ कर्तव्यपरायणताका परिणाम थियो । महावीर पुनको "आविष्कार केन्द्र" मात्र होइन हाम्रो समाजमा परापूर्वकालदेखि हालसम्म बनेका पाटीपौवा र धर्मशाला जसले बनाएका छन् ती सवै कर्तव्यपालनाको अन्तः प्रेरणाकै प्रतिफल हुन् ।

प्रश्नहरू

(क) "कर्तव्यलाई व्यक्तिगत, पारिवारिक, सामाजिक, कानुनी गरी विविध रूपमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ ।" यस वाक्यलाई अकरणमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।

(ख) रेखाङ्कित 'समाजमा' शब्दको कारक र विभक्तिको नाम लेख्नुहोस् ।

(ग) "मदर टेरेसाको समाजसेवा निःस्वार्थ कर्तव्यपरायणताको परिणाम थियो ।" यस वाक्यलाई आलङ्कारिक पदक्रममा परिवर्तन गर्नुहोस् ।

(घ) "कुनै व्यक्तिले पाटीपौवा, धारा र विद्यालय भवन बनाउँछ भने त्यो पनि नैतिक कर्तव्य हो ।" यस वाक्यलाई सरल वाक्यमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।

रेखाङ्कित शब्दको पदवर्ग छुट्याउनुहोस् :

जो मानिस इमान्दार छ त्यसलाई समाजमा संसैले सम्मान गर्छन् त्यसैले हामी पनि निरन्तर असल बनौँ ।

कोष्ठकमा दिइएका सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस् :

(क) विद्यार्थीहरू दार्जिलिङ घुमेर घर फर्के । (वाक्य विश्लेषण)

(ख) आकाशमा ताराहरू देखिए । (कर्तृवाच्य)

(ग) भाइ गृहकार्य गर्छ । (प्रेरणार्थक)

(घ) वतासेले भनिन्, "म त एकछिन पनि विदेशमा वस्न सक्दिनँ ।" (अप्रत्यक्ष कथन)

कुनै एक शीर्षकमा १५० शब्द नघटाई निबन्ध लेख्नुहोस् :

(क) देशप्रति मेरो कर्तव्य

(ख) आत्मनिर्भरताका लागि कृषि

(ग) वनजङ्गलको महत्त्व

दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) दिइएको अनुच्छेदबाट उपसर्ग लागेका दुईओटा र प्रत्यय लागेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :

कानुन समाजको अपरिहार्य तत्त्व हो । यसले मानवीय आचरण तथा व्यवहारलाई नैतिक र सामाजिक आयामबाट परिभाषित गर्छ । राज्यका असीमित अधिकारलाई नियन्त्रण गरी प्रशासनलाई चुस्त बनाउन कानुन अनिवार्य हुन्छ ।

(ख) दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह गर्नुहोस्, एउटा विग्रह पदावली पहिचान गरी समस्त शब्द बनाउनुहोस् र द्वित्व प्रक्रियाबाट बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :

भुइँचालो आएपछि मानिस घरबाट बाहिर निस्के । लामो समयसम्म ससाना धक्का पटक पटक आउँदा भानिजदाइ समाजको सेवा गर्न खाद्यपदार्थ बोकेर टोलटोलमा पुगे । केही मानिस आकाश र पाताल जोड्ने गफगाफ गरेर बसेका थिए ।

दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

बालबालिका शारीरिक तथा मानसिक रूपमा अपरिपक्व हुन्छन् । उनीहरूलाई विशेष स्याहार र सुविधाको आवश्यकता पर्छ । उनीहरूलाई संरक्षण र बाँच्नका लागि चाहिने आधारभूत कुराको व्यवस्था गर्नुपर्छ । उनीहरूलाई शिक्षा प्रदान गर्नुका साथै स्वास्थ्यको सेवा पुऱ्याउनुपर्छ । यसका साथै खेल, मनोरञ्जन र आराम गर्न पनि दिनुपर्छ । उनीहरूलाई माया र स्नेह दिनुपर्छ अनि दुर्व्यवहार तथा शोषणबाट जोगाउनुपर्छ । बालअधिकार भनेको शान्ति, समभदारी र सुरक्षापूर्ण वातावरणमा असल शिक्षा हासिल गर्दै स्वस्थ भएर उत्पीडनबाट संरक्षण प्रदान गर्दै तिनको बालापन सुनिश्चित गर्नु पनि हो । बालबालिका सबैका दायित्व हुन् । संक्षेपमा भन्नुपर्दा बालअधिकार भनेको बालबालिकाको बोल्न पाउने अधिकार, संरक्षण पाउने अधिकार, विकांसको अधिकार र आफ्ना बारेमा गरिने नीति निर्माण तथा सामाजिक गतिविधिमा सहभागी हुन पाउने अधिकारको समष्टिगत रूप हो । सोहीअनुसार बालअधिकारसम्बन्धी महासन्धि राष्ट्रिवचको एक सम्भौता पत्र पनि हो ।

प्रश्नहरू

(क) बालअधिकारभित्र पर्ने कुनै दुईओटा अधिकार उल्लेख गर्नुहोस् ।

(ख) बालबालिकालाई किन विशेष सुविधा आवश्यक पर्छ ?

(ग) बालबालिकाको बालापन कसरी सुनिश्चित गर्नुपर्छ ?

(घ) बालअधिकारको संरक्षण कसरी गर्न सकिन्छ ?

कुनै एक शीर्षकमा १५० शब्द नघटाई निबन्ध लेख्नुहोस् :

(क) देशप्रति मेरो कर्तव्य

(ख) प्राविधिक शिक्षाको महत्त्व

(ग) आर्थिक विकासमा पर्यटनको योगदान

दिइएको अनुच्छेदबाट चारओटा बुँदा टिप्नुहोस् :

कर्तव्यभन्दा अधिकार नै महान् छ । व्यक्तिको व्यक्तित्व विकास र जीवनयापनका लागि अधिकार नितान्त अनिवार्य कुरा हो । हेक्का राखौँ, अधिकारले मात्र मानिसको स्वतन्त्रताको रक्षा गर्छ, कर्तव्यले होइन । अधिकारको बगैँचामा मात्र व्यक्तिको व्यक्तित्वको फूल फुल्छ । व्यक्तिले परिवार, समाज र राज्यबाट प्राप्त गर्ने अधिकार पाउनुपर्छ र मात्र त्यो व्यक्तिको समग्र व्यक्तित्व उज्यालो बन्छ । सानो छँदा राम्रो लालनपालन र पोषणयुक्त खाना पाउने अधिकार पाउनुपर्छ । अलिक हुर्कदैँ जाँदा शिक्षा र स्वास्थ्यको अधिकार पाउनुपर्छ । पढिसकेपछि उसले व्यवसाय र रोजगारको स्वच्छ प्रतिस्पर्धामा सहभागी हुने अधिकार पाउनुपर्छ । यसो भयो भने व्यक्तिको व्यक्तित्वको विकास हुन सक्छ । हरेक व्यक्तिको विकास हुनु नै त्यो परिवार, समाज र राष्ट्रको समेत विकास हुनु हो ।

कुनै एक उदाहरणको व्याख्या गर्नुहोस् :

(क) कर्ममा छ भने शक्ति जङ्गलै बन्छ नन्दन

    घोटिएर सयौँ पल्ट दाउरो बन्छ चन्दन ।

OR

(ख) हामी दुवै चाहन्छौँ एउटा त्यस्तो दुनियाँ सिर्जना गरौँ जहाँ जसले कसैलाई कुराले मात्र टार्न नसकोस् ।

दिइएको प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको अनुच्छेदबाट दुईओटा उपसर्ग र दुईओटा प्रत्यय लागेर बनेका शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :

गरिबी र स्वार्थीपनले सामाजिक भेदभावका घटना बढ्दै गाएका छन् । वर्गीय विभेद चुलिँदै छ । अधिकार खोज्ने र कर्तव्य विर्सनेहरूको सङ्ख्या अनगिन्ती छ ।

(ख) दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह गर्नुहोस्, एउटा विग्रह पदावली पहिचान गरी समस्त शब्द बनाउनुहोस् र द्वित्व भएर बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :

ठुलो कान्छाले पञ्चरत्नका गरगहना लगाएर वायुपङ्खी घोडा चढी सरसामान बोकेर आकाशतिर उडिरहेको सपना देख्यो । त्यहाँ सबै घरघरमा बसेका रहेछन् । काम र काज केही नगरेर के खाएका होलान् भनी ऊ चकित भएछ ।

कोष्ठकमा दिइएका सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस् :

(क) बादल लाग्यो । पानी वेसरी पर्यो । (वाक्य संश्लेषण)

(ख) रजनी मुसुक्क हाँसिन् । (भाव वाच्य)

(ग) उनीहरू ध्यान गरून् । (प्रेरणार्थक)

(घ) गुरुले शिक्षा विकासको द्वार भएको कुरा बताउनुभयो । (प्रत्यक्ष कथन)

दिइएको अनुच्छेदबाट एक तृतीयांशमा सारांश लेख्नुहोस् :

ससाना कार्यबाट प्राप्त हुने ठुलठुला परिणामले पनि कर्तव्यको महानता फल्काउँछ । हरेक नागरिकले गर्नुपर्ने आआफ्ना कर्तव्यका दायरा छन् । आआफ्ना ठाउँबाट सबैले आआफ्नो कर्तव्य निर्वाह गरेको समाज सभ्य हुन्छ र सुसंस्कृत हुन्छ । ससाना कुरा मात्र हेरौँ न ! नागरिकले आआफ्ना घर वरिपरि सफा गरे भने सिङ्गो गाउँ वा सहर सफा हुन्छ । कृषकले भरी, बादल नभनी गरेको मिहिनेतले सबैले खाने अन्न उत्पादन हुन्छ । समाजमा बस्ने नागरिकले एकअर्काको अस्तित्वको सम्मान र आदर गर्दै आफ्नो दायित्व निर्वाह गरेको समाज आदर्श समाज हुन्छ । शिक्षकले पेसाप्रतिको निष्ठा सम्भँदा र सोअनुसारको आचरण गर्दा शिक्षककको कर्तव्य पूरा हुन्छ । सरकारी कार्यालयबाट सेवाग्राहीले मुस्कानसहितको सेवा पाउँदा कर्मचारीको कर्तव्य पूरा भएको ठहर्छ ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएका बुँदाका आधारमा एउटा कथा तयार पारी शीर्षकसमेत लेख्नुहोस् :

एक जना गरिब व्यक्ति कुनै महात्माकहाँ जानु …………… आफू गरिब भएकामा चिन्ता व्यक्त गर्दै धनी बन्ने चाहना व्यक्त गर्नु ………… महात्माले उसलाई कति धन चाहिएको छ भनेर सोध्नु ………… त्यस गरिबले पाँच लाख चाहिएको बताउनु …………… महात्माले उसको एउटा आँखा दिए उक्त रकम दिने भन्नु ………… गरिबले महात्माको त्यो प्रस्ताव नमान्नु …………… उसका अन्य अङ्ग पनि यसैगरी धेरै पैसामा किन्ने महात्माले बताउनु …………… गरिबले आफ्नो कुनै पनि अङ्ग दिन नचाहनु …………… महात्माले यस्तो बहुमूल्य जीवन पाएर पनि आफूलाई किन गरिब ठान्छौ भनेर प्रश्न गर्नु …………… महात्माका कुराले गरिब व्यक्तिको चेत खुल्नु ………… स्वस्थ जीवन नै अमूल्य धन हो भन्ने सन्देश ।

OR

(ख) 'विदेशको सुख प्यारो कि स्वदेशको स्वतन्त्रता' भन्ने शीर्षकको कुनै एक पक्षमा आफ्ना गहकिला तर्क प्रस्तुत गर्दै एउटा वादविवाद तयार पार्नुहोस् ।

दिइएको अनुच्छेदबाट चारओटा बुँदा टिप्नुहोस् :

मानिसले पाउनुपर्ने मानवीय अधिकार नै सबैभन्दा ठूलो कुरा हो । यो अधिकार मान्छेको स्वतन्त्रता र न्यायसँग एउटै सिक्काका दुई पाटा भैँ गाँसिएर रहेको हुन्छ । समाजका सबै वर्ग र समुदायका मानिसले न्यायको अनुभव गर्नुपर्छ र समान अधिकार पाउनुपर्छ । विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाले भन्छन्, "राष्ट्र र राष्ट्रियताको मजबुत जग बसाल्न हरेक वर्गका मानिसले अन्यायको अनुभूति गर्ने अवस्था आउनुहुँदैन ।" यसबाट मानिसका लागि अधिकार नै ठूलो हो भन्ने पुष्टि हुन्छ । नेल्सन मन्डेला अधिकार र स्वतन्त्रताका लागि २७ वर्षसम्म कठोर कारावास किन बसे ? अधिकार प्राप्तिका लागि सफलता पैसाले होइन स्वतन्त्रताले मात्र मिल्छ भन्ने नेल्सन मन्डेलाको विचार छ । स्वतन्त्रतालाई आत्माको अक्सिजन मान्ने मोसे ड्यायन होउन् वा मानिसको आवश्यकता पूरा गर्न चाहिने शक्तिलाई अधिकार मान्ने गार्नर होउन् यी सबैका भनाइले मानिसको न्यूनतम आवश्यकता पूरा गर्न अधिकार नै चाहिन्छ भन्ने पुष्टि गर्दछन् ।

दिइएको अनुच्छेदबाट एक तृतीयांशमा सारांश लेख्नुहोस् :

समाना कार्यबाट प्राप्त हुने ढुङ्ढुना परिणामन् पनि कर्तव्यका महानता कन्काउँछ । हरेक नागरिकले गर्नुपर्ने आआफ्ना कर्तव्यका ढोगर छन् । आआफ्ना ठाउँबाट सबैले आआफ्नो कर्तव्य निर्वाह गरेको समाज सभ्य हुन्छ र सुसम्कृत हुन्छ । समाना कुरा मात्र हेरौं न । नागरिकले आआफ्ना घर वरिपरि सफा गर भने सिङ्गो गाउँ वा सहर सफा हुन्छ । कृषकले भरी बाढल नभनी मिहिनेतले खाने सबैले खाने अन्न उत्पादन हुन्छ । समाजमा बस्ने नागरिकले एकअर्काको अस्तित्वको सम्मान र आदर गर्दै आफ्नो दायित्व निर्वाह गरेको समाज आदर्श समाज हुन्छ । शिक्षकले पेशाप्रतिको निष्ठा सम्भ्रन्दा र मोजनसारको आचरण गर्दा शिक्षकको कर्तव्य पूरा हुन्छ । सरकारी कार्यालयबाट सबाराचाहीले मुस्कानसहितको सेवा पाउँदा कर्मचारीको कर्तव्य पूरा भएको ठहर्छ । यसरी एकएकाले आआफ्नो स्थानबाट कर्तव्य निर्वाह गर्दा समाज सभ्य र व्यवस्थित हुन्छ । त्यमैले कर्तव्यपालन अधिकारप्राप्तिको लक्ष्यभन्दा विशिष्ट छ ।

कुनै एक प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) दिइएको कथांश पढी सोधिएका प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर लेख्नुहोस् :

कसले भन्छ अकारण नै कोही शत्रु हुँदैन ? मानेँ अकारण कोही कसैको शत्रु हुँदैन तर भगडाको निहुँ कति सजिलै पाइन्छ ? कृष्ण रायले धेरैसँग सङ्गत गरेनन् तर जतिसँग गरे सबैलाई तिनीसँग 'बापवैर साँध्ने कुनै न कुनै निहुँ दिए । कस्तो अचम्म, निर्दोष कुरामा पनि विषालु साँप जस्तै बैरी बनाउने साधन लुकिरहेको देखिन्छ । भोलिपल्ट यो घटनाको जाँच हुँदा पुलिसको इन्स्पेक्टरले तिनलाई सोध्यो, "तपाइँलाई कसैमाथि शङ्का छ ?" कृष्ण रायले गम्भीर भएर उत्तर दिए, "रामे, केदार, युवक, गोविन्द पण्डित, कन्हैया, मास्टर, बुधे, लीला, पुष्पराज, रामचन्द्र पराजुली......."

प्रश्न

(अ) 'शत्रु' कथाका पात्र कृष्ण रायका मनमा उब्जिएका मानसिक उतार चढावलाई कथाका आधारमा समीक्षा गर्नुहोस् ।

(ख) दिइएको एकाङ्कीको अंश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

आफ्नो गाउँमा त भकारो कै छेउमा गुन्द्री हालेर सुत्दा पनि गनाउँदैनथ्यो, मलकै भारी बोक्दा पनि गनाउँन्नथ्यो । फेरि तातो पानी, तातो हावा, यस्तो दुःख खाएर को बस्न सक्छ यहाँ ? भोकै परे पनि बरु आफ्नै देशमा कुवाको चिसो पानी पिएर बरको चौतारीमा शीतल हावा खाएर सुतौँला नि । जमानसिंह दाइ, हिँड तिमी पनि, जाऔँ आफ्नै घर, आफ्नै देश ।

प्रश्न

(अ) हाल युवावर्ग विदेश पलायन भइरहेको समयमा एकाङ्कीकारले पात्र 'बतासे' का माध्यमबाट कस्तो सन्देश दिन खोजेका छन् ? पाठका आधारमा समीक्षा गर्नुहोस् ।

दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) दिइएको कथ्यांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

कृष्ण राय विचार गर्न थाले, "यस जीवनमा मैले कसैलाई आफ्नो शत्रु बनाइनँ, भगडा फसादमा रहिनँ ।" उनलाई पहिले त कसैले आक्रमण गरेको हो भन्ने कुरामा विश्वास भएन । सब तन्द्रा अवस्थामा भ्रम जस्तो लाग्यो तर भित्तामा लागेर भाँचिएको लट्ठीको टुक्रा त भ्रम हुन सक्दैन । उनले बिछ्यौनाबाट निहुरिकन त्यस टुक्रालाई टिपे, हेरेर गन्न थाले, "को मेरो शत्रु हुन सक्छ ?"

प्रश्नहरू

(अ) कृष्ण रायले आफूलाई शत्रुरहित ठान्नुको कारण के हो ?

(आ) कथांशमा कृष्ण रायको कस्तो मानसिकताको चित्रण गरिएको छ ?

(ब) दिइएको निबन्धांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

नेपाल आयुर्वेदिक औषधीका लागि भूस्वर्ग मानिन्छ । नेपालका आयुर्वेदिक महत्त्वका जडीबुटीले नेपालको समृद्धिको ढोका खोल्न सक्छन् । नेपाल बहुमूल्य र घातक रोग जडीबुटीले नेपालको समृद्धिको ढोका खोल्न सक्छन् । रामायणमा वर्णन भएअनुसार युद्धमा निको पार्ने जडीबुटीको अजस्र भण्डार हो । रामायणमा वर्णन भएअनुसार युद्धमा लक्ष्मण घाइते हुँदा सञ्जीवनी बुटी लिन नेपालको हिमाल क्षेत्रमा पठाइएको प्रसङ्ग पनि स्मरणीय छ ।

प्रश्नहरू

(अ) नेपाललाई किन आयुर्वेदिक औषधीको भूस्वर्ग मानिन्छ ?

(आ) आयुर्वेदिक जडीबुटीले नेपालको समृद्धिको ढोका कसरी खोल्छ ?

शत्रु नभएको मानिस हुन्छ कि हुँदैन ? 'शत्रु' कथाका आधारमा आफ्ना तर्क दिएर लेख्नुहोस् ।

'कुनै पनि मानिस शत्रु नभएको हुन सक्दैन' भन्ने मनाइका बारेमा शत्रु कथाका आधारमा आफ्ना तर्क लेख्नुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) दिइएका बुँदाका आधारमा कथा तयार पारी शीर्षकसमेत लेख्नुहोस् :

कुनै समयमा घाम र हावाको भेट हुनु……..को ठुलो भन्ने विषयमा लामो विवाद हुनु………रुखको छहारीमा सुतेको मानिसको ओढ्ने जसले हटाउन सक्छ उही ठुलो भन्ने निष्कर्षमा दुवै पुग्नु………दुवैलाई आआफ्नो क्षमताको घमन्ड हुनु…..ओढ्ने बेस्सरी समाउनु …..प्रतिस्पर्धामा हावा असफल हुनु………घामको पालो आउनु………घामको किरण क्रमश: प्रचण्ड हुँदै जानु……मानिसलाई गर्मीले उखुमै पार्नु………ओढ्ने शरीरबाट हटाउनु……..एउटै क्षमता सबै क्षेत्रमा उपयोगी नहुने सन्देश ।

OR

(ख) एस.ई.ई. परीक्षा सुरु हुने अगिल्लो रात मनमा उठेका विचार समेटी एउटा मनोवाद लेख्नुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) दिइएका बुँदाका आधारमा कथा तयार पारी शीर्षकसमेत लेख्नुहोस् :

कुनै वनमा धेरै परेवा बस्नु.........वनको नजिकै किसानको खेत हुनु......परेवा सधैँ खेतमा गई धान खाने गर्नु.......किसानले परेवालाई जाल थाप्नु.........परेवामध्ये बुढो परेवाले जाल देख्नु.......उसले अरू परेवालाई सतर्क गराउनु ........बुढो परेवाबाहेक अरू सबै जालमा पर्नु.......जालमा परेका परेवाले पछुताउँदै जालबाट बचाउने जुक्ति निकाल्न बुढो परेवालाई अनुरोध गर्नु.......किसान आएर जाल फिर्क्ता सबैले मरे जस्तै गर्नु र जाल फिर्केपछि सबै एकै साथ उड्नु भन्ने सल्लाह दिनु.....बुढो परेवाको सल्लाहअनुसार सबै परेवाले त्यसै गर्नु......सबै परेवा बाँच्नु ।

OR

(ख) वडास्तरीय खेलकुद प्रतियोगितामा प्रथम स्थान हासिल गर्दा तपाईँका मनमा उठेका भावना समेटी एउटा मनोवाद लेख्नुहोस् ।

दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

कृष्ण राय धेरै भगडामा मध्यस्थ भएका थिए । यो वडो गर्वको कुरा हो । गाउँले तिनीमाथि नै विश्वास गरी तिनलाई भगडामा मध्यस्थ तुल्याउँथे, त्यसैले पनि तिनको गाउँमा धेरै सम्मान थियो । निश्चय नै यो कामले तिनलाई धेरैको मन नपरेको बनायो होला । एक दिनको घटना उदाहरणस्वरूप तिनको सामुन्ने आउन थाल्यो । गोविन्द पण्डित र गोरे जमदारको खेतको भगडा धेरै दिनदेखि चलिआएको थियो तर त्यस दिनको जस्तो कुटामारी कहिल्यै भएको थिएन । कृष्ण राय सदाको जस्तै मध्यस्थ भए र बानीले प्रेरित भए भैँ ती भगडियालाई भगडाको दुष्परिणाम बुभाउन थाले । हेर गोविन्द पण्डित, हेर गोरे जमदार, भगडा गरेर के लाभ ? आपसतमा मिल, खाऊ, पिऊ र ईश्वरको भजन गर । यति उपदेशमा तिनीहरू भगडा गर्न छोड्ने भए तिनीहरू कहिल्यै भगडा गर्ने थिएनन् । तिनीहरू मिल्न मानेनन् र विचरा मध्यस्थलाई कर लागेर गोरे जमदारको पक्षमा न्याय दिनुपर्यो । यस भगडामा मध्यस्थ भएर तिनले निश्चय नै गोविन्द पण्डितलाई आफ्नो शत्रु बनाए होलान् ।

प्रश्नहरू

(क) माथिको अनुच्छेदको 'कृष्ण राय सदाको जस्तै मध्यस्थ भए ।' भन्ने वाक्यलाई अकरणमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।

(ख) अनुच्छेदमा रेखाङ्कन गरिएको 'गाउँमा' शब्दको कारक र विभक्ति पहिचान गरी लेख्नुहोस् ।

(ग) माथिको अनुच्छेदको 'कृष्ण राय धेरै भगडाका मध्यस्थ भएका थिए ।' भन्ने वाक्यको उद्देश्य र विधेय लेख्नुहोस् ।

(घ) माथिको अनुच्छेदको 'गाउँलेले तिनीमाथि विश्वास गरी तिनलाई भगडामा मध्यस्थ तुल्याउँथे ।' भन्ने वाक्यलाई संयुक्त वाक्यमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।

दिइएको अनुच्छेदमा रेखाङ्कन गरिएका शब्दको पदवर्ग पहिचान गर्नुहोस् :

काल्छी भवेरामा नै भमर उदयशील काय गछु भन्छ । उनरो विचार मलाई न अति सामो लाग्यो ।

दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

जे होस् त, आफ्नै कुरा गर्छ, धेरै पटक भइसक्या, एउटा नम नपाईँन पाँगेन माग्नुभएको छ तर पटकैपिच्छे मैले 'पख्नोस्' भन्दै आपको छ, पम्पाहका छ । यम्पादक जस्तो मान्छेले पनि जमिनदारकहाँ ऋण माग्न गाएको, जेरे कार्हना कि पटरैपिच्छे नये कान लगाएर फर्कनुपर्दा जङ्ग चल्नु स्वाभाविकै हो । जङ्गिदाजाङ्गादै जद्यायहादर बन पनि के लाग्छ र ? अर्काको हातबाट कुनै काम लिनु छ भने आफ्ना बाप गाछी गम्भर नपाईले पर्खनुपर्छ । चिल्लो शब्दमा तपाईले धैर्य गर्नुपर्छ । अभ मनुं भन्ने कुन्नपछ, धाउनुपर्छ, पर्खनुपर्छ । सभ्य शिक्षितहरू चिल्ला शब्द प्रयोग गर्छन् । आखिर पर्दन गने पर्खन्छन्, सवै पर्खाउँछन् । भनूँ भन्ने, मान्छेले राम्ररी जानेका क्रिया नै पर्खुँन र पर्माउन हो । यो के बकन्याङ छाड्न लाग्यो भनी तपाईं जिल्लिनुहोला तर पख्नोस् , नपाईँ आफ्क मात्रै पर्खिरहेको नठान्नुहोस् ।

प्रश्नहरू

(क) "तपाईं आफू मात्र पर्खिरहेको नठान्नुहोस् ।" यस वाक्यलाई कर्णमा बदल्नोस् ।

(ख) रेखाङ्कित 'मान्छेले' शब्दको कारक र विभक्तिको नाम लेख्नुहोस् ।

(ग) "चिल्लो शब्दमा तपाईँले धैर्य गर्नुपर्छ" भन्ने वाक्यको उद्देश्य र विधेय छुट्याउनुहोस् ।

(घ) 'सभ्य शिक्षितहरू चिल्ला शब्द प्रयोग गर्छन् ।' यस वाक्यलाई मिश्र वाक्यमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको कथांशका आधारमा सोधिएको प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

कृष्ण रायले धेरैसँग सङ्गत गरेनन् तर जतिसँग सङ्गत गरे सबैलाई तिनीसँग 'बापवैरी साँध्ने कुनै न कुनै निहुँ दिए । कस्तो अचम्म, निर्दोष कुरामा पनि विषालु साँप जस्तो वैरी बनाउने साधन लुकिरहेको देखिन्छ । भोलिपल्ट यस घटनाको जाँच कृष्ण रायले गम्भीर भएर उत्तर दिए "रामे, केदार, युवक, गोविन्द पण्डित, कन्नैया, बुधे, लीला, पुष्पराज' रामचन्द्र परिजुली ………. ।"

प्रश्न

(अ) कृष्ण रायका मनमा उत्पन्न मानसिक उतारचढावलाई 'शत्रु' कथाका आधारमा समीक्षा गर्नुहोस् ।

OR

(ख) दिइएको निबन्धांशका आधारमा सोधिएको प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

हामी दुवै चाहन्छौं, एउटा यस्तो दुनियाँ सिर्जना गरौं जहाँ कसैले कसैलाई कुराले म��त्र टार्न नसकोस् । फुल्याएर फुल्याउने, लर्काएर पर्खाउने यस्तो जालेमाले परम्परा नहोस् तर समस्या त उही हो, जतिसुकै बलियासँग चाहे पनि हाम्रो यो चाहना चाहनेबित्तिकै पूरा हुँदैन पर्खनुपर्छ । त्यसैले त म लस्याङलुसुङ गरेर भए पनि घरी यता धाउँछु घरी उता धाउँछु, घरी यता हुन्छु, घरी उता हुन्छु, जम्म्याङजुम्सुङ गरेर भए पनि पर्खिरहेछु र तपाईँलाई पनि भन्दै छु, पर्खनुदेखि पट्याउनु पलायनवादिता हो ।

प्रश्न

(अ) 'पख्नोस्' निबन्धमा नेपाली समाजका विकृत पक्षमाथि गरिएको व्यङ्ग्यलाई समीक्षा गर्नुहोस् ।

समूह 'क' मा दिइएका शब्दको अर्थ समूह 'ख' बाट पहिचान गरी जोडा मिलाउनुहोस् :

समूह 'क'

द्वेष

टालो

क्यानभास

विलक्षण

समूह 'ख'

चित्रपट

डाहा, शत्रुता

आचरण

कपडाको सानो टुक्रा

चिन्तन

असाधारण

'शत्रु' कथाका प्रमुख पात्र कृष्ण रायमाथि लट्ठी प्रहार भएपछि उनले किन शत्रु किटान गर्न सकेनन् ? तर्क दिएर पुष्टि गर्नुहोस् ।

समूह 'क' मा दिइएका शब्दको अर्थ समूह 'ख' बाट पहिचान गरी जोडा मिलाउनुहोस् :

'शत्रु' कथाका प्रमुख पात्र कृष्ण रायमाथि लट्ठी प्रहार भएपछि उनले किन शत्रु किटान गर्न सकेनन् ? तर्क दिनुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) सम्भावनार्थक भावका फरक फरक क्रिया प्रयोग गरी चार वाक्यमा आफ्नो साथीको कामको वर्णन गर्नुहोस् ।

(ख) दिइएका वाक्यलाई प्रथम पुरुषमा परिवर्तन गरी पुनर्लेखन गर्नुहोस् :

उनी असल छन् । उनी धेरै मिहिनेत गर्छिन् । उनी मिलेर खेल्छन् । उनी सबैसँग रमाउँछन् ।

कुनै एक प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको निबन्धांश पढी सोधिएको प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

कृष्ण राय जुरमुरिँदै उठे, तवसम्म आक्रमणकारी भागिसकेको थियो । "मलाई कसले यसरी आक्रमण गर्यो होला ?" तिनी विचार गर्न थाले । "यस जीवनमा मैले कसैलाई आफ्नो शत्रु बनाइनँ, भगडा फसादमा परिनँ ।" कृष्ण रायलाई पहिले त कसैले आक्रमण गरेको हो भन्ने कुरामा विश्वास भएन । सबै तन्द्रा अवस्थामा भ्रम जस्तो लाग्यो तर भित्तामा लागेर भाँचिएको लट्ठीको टुक्रा त भ्रम हुन सक्दैन । कृष्ण रायले विछ्यौनाबाट निहुरिकन त्यस टुक्रालाई टिपे, हेरेर गम्न थाले "को मेरो शत्रु हुन सक्छ ?"

प्रश्न :

(अ) कृष्ण रायमाथि लट्ठी प्रहार भएपछि उनका मनमा उब्जिएका मानसिक उतारचढावलाई 'शत्रु' कथाका आधारमा समीक्षा गर्नुहोस् ।

(ख) दिइएको जीवनीको अंश पढी सोधिएको प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

पाब्लो पिकासोका कलाकृति संसारभरिका विख्यात कला सङ्ग्रहालयमा फेला पार्न सकिन्छ । सानो छँदा आमाले भनेका कुरा सम्झँदै एक पटक पिकासोले भनेका छन्, "मेरी आमाले भन्नुभएको थियो, यदि तिमी सिपाही बन्यौ भने जनरल हुने छौ, धर्मगुरु बन्यौ भने पोप हुने छौ" तर म आमाले भन्नुभएका मान्छेजत्तिकै लगनशील भएँ र पिकासो बनेँ ।

प्रश्न :

(अ) पिकासो कसरी संसारप्रसिद्ध कलाकार बन्न सफल भए ? समीक्षा गर्नुहोस् ।

दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

एकरात तिनी खाइपिई सुत्ने यत्न गरिरहेका थिए । तिनका मनमा धेरै प्रकारका विचार आउन थाले । तिनको जीवन कसैले असफल भन्न सक्दैन । सानोतिनो पुँजी पनि कमाइ हालेका थिए । रुपियाँ जम्मा गर्दा अरू कसैलाई पिर पनि पारेनन् । तिनको कोही वैरी थिएन । यही तिनको सन्तोषको ठुलो कारण थियो । ४५ वर्षको यत्रो लामो जीवनमा तिनले कसैलाई आफ्नो शत्रु बनाएनन् । यस कल्पनाले तिनको तन्द्राको सुख बढाइरहेको बेलामा तिनीमाथि लट्ठीको प्रहार पर्यो । संयोगवश लट्ठीको मुख्य चोट तिनीमाथि परेन । प्रहारकर्ताले तिनीमाथि प्रहार गरेको हो कि भित्तामाथि, यो छुट्याउन गाह्रो भयो ।

प्रश्नहरू :

(क) 'तिनको जीवन कसैले असफल भन्न सक्दैन ।' यस वाक्यलाई करणमा बदल्नुहोस् ।

(ख) रेखाङ्कित 'मनमा' शब्दको कारक र विभक्तिको नाम लेख्नुहोस् ।

(ग) 'एकरात तिनी खाइपिई सुत्ने यत्न गरिरहेका थिए ।' यस वाक्यको उद्देश्य र विधेय लेख्नुहोस् ।

(घ) 'यस कल्पनाले तिनको तन्द्राको सुख बढाइरहेको बेलामा तिनीमाथि लट्ठीको प्रहार पर्यो ।' यस वाक्यलाई मिश्र वाक्यमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।

रेखाङ्कित शब्दको पदवर्ग छुट्याउनुहोस् :

सानी छोरीले सानीलाई अकस्मात् बोलाइन् अनि उनी टुप्लुक्क आइपुगिन् ।

दिइएको अनुच्छेदमा रेखाङ्कन गरिएका शब्दको शब्दवर्ग पहिचान गर्नुहोस् :

धनी मान्छेले धन मात्र कमाउँदैन र धनसँगै इज्जत पनि कमाउँछ । धनी सँधि गरिबको मनमा मालिकको रूपमा राज गरिरहन्छ । यो ध्रुवसत्य हो ।

दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

एक दिनको घटना उदाहरणस्वरूप तिनको सामुन्ने आउन थाल्यो । गोविन्द पण्डित र गाउँ जमदारको खेतको भगडा धेरै दिनदेखि चलिआएको थियो तर त्यस दिनको जस्तो कुटामारी कहिल्यै भएको थिएन । कृष्ण राय सदाको जस्तै मध्यस्थ भए र वानीले प्रेरित भए भैँ ती भगडियालाई भगडाको दुष्परिणाम बुझाउन थाले । हेर गोविन्द पण्डित, हेर गोरे जमदार, भगडा गरेर के लाभ : आपसमा मिल, खाऊ, पिऊ र ईश्वरको भजन गर । यति उपदेशमै तिनीहरू भगडा गर्न छोड्ने भए तिनीहरू कहिल्यै पनि भगडा गर्ने थिएनन् । तिनीहरू मिल्न मानेनन् र विषरा मध्यस्थलाई कर लागेर गोरे जमदारको पक्षमा न्याय दिनुपऱ्यो । यस भगडामा मध्यस्थ भएर तिनले निश्चय नै गोविन्द पण्डितलाई आफ्नो शत्रु बनाए होलान् । फेरि एउटा मास्टर र कैयाँको भगडामा न्याय कैयाँको पक्षमा हुँदा मास्टरले रिसाएर भनेको थियो, "हेर्नुहोस् कृष्ण रायजी, फैसलालाई त म आफ्नो शिरमा राख्छु तर कैयाँ कैयाँ नै हुन्, काम लाग्ने छैनन् ।"

प्रश्नहरू :

(क) 'यति उपदेशमै तिनीहरू भगडा गर्न छोड्ने भए तिनीहरू कहिल्यै पनि भगडा गर्ने थिएनन् ?' यस वाक्यलाई करणमा बदल्नुहोस् ।

(ख) रेखाङ्कित आपसतमा शब्दको कारक र विभक्ति पहिचान गरी लेख्नुहोस् ।

(ग) 'कृष्ण राय सदाको जस्तै मध्यस्थ भए ।' यस वाक्यको उद्देश्य र विधेय लेख्नुहोस् ।

(घ) 'यस भगडामा मध्यस्थ भएर तिनले निश्चय नै गोविन्द पण्डितलाई आफ्नो शत्रु बनाए होलान् ।' यस वाक्यलाई मिश्र वाक्यमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।

दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

एकरात तिनी खाइपिई सुत्ने यत्न गरिरहेका थिए । तिनका मनमा धेरै प्रकारका विचार आउन थाले । तिनको जीवन कसैले असफल भन्न सक्दैन । सानोतिनो पुँजी पनि कमाइ हालेका थिए रुपियाँ जम्मा गर्दा अरू कसैलाई पिर पनि पारेनन् । तिनको कोही वैरी थिएन, यही तिनको सन्तोषको ठूलो कारण थियो । ४५ वर्षको यत्रो लामो जीवनमा तिनले कसैलाई आफ्नो शत्रु बनाएनन् । यस कम्पनाव तिनका लन्डाका मुद्द बढाइरहेको बेलामा तिनीमाथि लट्ठीको प्रहार पऱ्यो । सयागवश लट्ठीको मध्य भाट तिनीमाथि परेन । प्रहारकर्ताले तिनीमाथि प्रहार गरेको हो कि भिनामाथि, यो छुट्याउन गाह्रो भयो ।

प्रश्नहरू :

(क) 'तिनको जीवन कसैले असफल भन्न सक्दैन ।' यस वाक्यलाई करणमा बदल्नुहोस् ।

(ख) रेखाङ्कित 'तिनले' शब्दको कारक र विभक्ति पहिचान गर्नुहोस् ।

(ग) एकरात तिनी खाइपिई सुत्ने यत्न गरिरहेका थिए । यस वाक्यमा रहेको उद्देश्य र विधेय पहिचान गर्नुहोस् ।

(घ) 'उनले रुपियाँ जम्मा गर्दा अरू कसैलाई पिर पनि पारेनन् ।' यस वाक्यलाई संयुक्त वाक्यमा बदल्नुहोस् ।

समूह 'क' मा दिइएका शब्दको अर्थ समूह 'ख' बाट पहिचान गरी जोड्ा मिलाउनुहोस् :

दिइएको अनुच्छेदमा रेखाङ्कन गरिएका शब्दको पदवर्ग पहिचान गरी लेख्नुहोस् :

परिश्रमीले कर्म गरेर खान जानेका हुन्छन् । असल कर्मको महत्त्व उनीहरूले बुझेका हुन्छन् । पाखुरा बजारेर जीवन निर्वाह गर्ने उनीहरूप्रति सबै व्यक्तिले सम्मान गर्नैपर्छ ।

दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) दिइएको अनुच्छेदबाट उपसर्ग लागेका दुईओटा र प्रत्यय लागेर बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासहित देखाउनुहोस् :

आज ग्रामीण जनजीवन सहरिया बन्दै तडकभडकमा डुब्दै गएको देख्दा समाजका प्रबुद्ध व्यक्तिसमेत चिन्तित बनेका छन् । विज्ञान र प्रविधिले जन्माएका यन्त्रमानव भैँ मानिस विचित्रका कुरूप प्राणी बनुहुँदैन ।

(ख) दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह गर्नुहोस्, एउटा विग्रह पदावली पहिचान गरी समस्त शब्द बनाउनुहोस् र द्वित्व भएर बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रिया देखाउनुहोस् :

हिजो आजका मानिससँग आल्तुफल्तु समय कहाँ छ र ? उनीहरू जीविकोपार्जनका लागि रातदिन कामसाम गर्न बाध्य छन् । आखिर हात र मुख जोर्न छलछाम गर्नुभन्दा त आआफ्नै कामकाजमा ध्यान दिनु बद्धिमानी हुन्छ ।

दिइएको गद्यांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

नेपालको प्राकृतिक, भौगोलिक, सामाजिक र सांस्कृतिक पर्यावरण जैविक खेतीका लागि अनुकूल छ । प्रशस्त मात्रामा जङ्गल, चरन सुविधा र पानीको स्रोत भएकाले नेपालमा व्यावसायिक रूपमा गाई, भैँसी, बाख्रा, भेडा, कुखुरा, सुँगुर, माछा जस्ता पशुपन्छी पाल्न सकिन्छ । यसबाट पर्याप्त मात्रामा दुध, दही, घिउ, उन, मह, चिज आदिको उत्पादनका साथै प्राङ्गारिक मल उत्पादन हुन्छ । पानीको स्रोत उपयोग गरेर सिँचाइको राम्रो व्यवस्था गर्न सकिन्छ । बहुसङ्ख्यक नेपालीको पुख्यौली व्यवसाय जैविक खेती नै भएकाले त्यसलाई थोरै आधुनिक र व्यावसायिक बनाइदिए पुग्छ । अब नेपालका गाउँ गाउँसम्म सडक यातायात पुग्न थालेको छ । उत्पादित वस्तुलाई बजारसम्म पुऱ्याउन सहज बन्दै छ । जैविक खाद्यवस्तु देशभित्र र विदेशमा पनि महँगो मूल्यमा सजिलै विक्री हुन्छ । वर्षेनी अरवौं रुपियाँको खाद्यपदार्थ आयात गर्न अहिलेको नेपालको बाध्यता बनेको छ । निर्वाहमुखी र परम्परागत खेतीका कारण यस्तो भएको हो । जैविक खेतीलाई वृहत् अभियानका रूपमा अगाडि बढाउन सके नेपाल खाद्यान्नमा आत्मनिर्भर हुन सक्छ । नेपालमा व्यावसायिक जैविक खेतीलाई रोजगारीको मुख्य आधार बनाउन सकिन्छ ।

युवाहरू स्वदेशमा नै रहँदा राष्ट्र विकासमा सकारात्मक प्रभाव पर्छ । परनिर्भरता घटन जाँदा स्वावलम्बी संस्कृतिको विकास हुन्छ ।

प्रश्नहरू

(क) नेपालको सन्दर्भमा जैविक खेतीका लागि कुन कुन पक्ष अनुकूल छन् ?

(ख) जैविक खाद्यवस्तु कहाँ कहाँ विक्री हुन्छन् ?

(ग) जैविक खाद्यवस्तु किन महँगो मूल्यमा विक्री हुन्छ ?

(घ) नेपाललाई खाद्यान्नमा कसरी आत्मनिर्भर बनाउन सकिन्छ ?

दिइएको अनुच्छेदबाट उपयुक्त शब्द पहिचान गरी खाली ठाउँ भर्नुहोस् :

हिजोका दिन दुःख गरेको भए आज मनमा ताप लिएर पिरोलिन पर्दैनथ्यो । आफ्ना आमाबुबा र गुरुको आज्ञाकारी बन्ने मानिस जीवनमा सधैँ सफल हुन सक्छ । अफ दूरदर्शी बन्न सके जीवनमा सुख पाइन्छ ।

(क) 'मनुष्य' को पर्यायवाची शब्द...........हो ।

(ख) 'रात' को विपरीतार्थक शब्द...........हो ।

(ग) अनेकार्थी शब्द ............. हो ।

(घ) 'पछिसम्म हुने कुरामा विचार पुऱ्याउने' पदावलीको सिङ्गो शब्द............हो ।

(क) दिइएका शब्द समूहबाट शुद्ध शब्द छानी लेख्नुहोस् : १

(अ) विशेसञ्ज विशेषाञ्ज विसेषञ्ज विशेषञ्ज

(आ) पर्वेश प्रवेश परवेश पन्वेश

(ख) दिइएको वाक्यलाई शुद्ध पारी लेख्नुहोस् : २

बतासेले भनिन, हाम्रा बाबूबाजेले आफ्नो आखिर सास हिमालको बतासमा मिलाए, हामीपनि त्यसै गरौँला ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) इच्छार्थक भावका फरक फरक क्रियापदको प्रयोग गरी चार वाक्यमा देशको उन्नतिका बारेमा वर्णन गर्नुहोस् ।

OR

(ख) दिइएका तृतीय पुरुषका वाक्यलाई वाक्य ढाँचासहित द्वितीय पुरुषमा परिवर्तन गर्नुहोस् :

उनीहरूले देश विदेशका समाचार पढे । उनीहरूले संसारमा भएका सामाजिक परिवर्तनबारे जानकारी पाए । उनीहरू सही र गलत छुट्याउन सक्ने बने । उनीहरू समाजको भलाइ हुने काम गर्न थाले ।

कोष्ठकमा दिइएका सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस् :

(क) नेपालीहरू स्वदेशमा बस्नुपर्छ । देशको विकास गर्नुपर्छ । (वाक्य संश्लेषण)

(ख) मुस्कान चेपाङले किताब किनिन् । (कर्मवाच्य)

(ग) अनुराग क्रिकेट खेल्छन् । (प्रेरणार्थक)

(घ) छिरिङले भन्यो, "हामी कृषिमा आत्मनिर्भर हुनुपर्छ ।" (अप्रत्यक्ष कथन)

कुनै एक शीर्षकमा १५० शब्दसम्मको निबन्ध लेख्नुहोस् :

(क) मेरो कल्पनाको नेपाल

(ख) पर्यटन व्यवसायका सम्भावना र चुनौती

(ग) नैतिक शिक्षा : आजको आवश्यकता

दिइएको अनुच्छेदबाट उपयुक्त शब्द पहिचान गरी खाली ठाउँ भर्नुहोस् :

बगेर आएको पानी जमेर बनेको यो ताल सुन्दर छ । यहाँको पानी पिउन योग्य छ । यहाँको पानी प्रशोधन गर्न जरुरी छैन । हाम्रो मुलुक भूपरिवेष्टित भए पनि पानीका यस्ता स्रोत पर्याप्त छन् ।

(क) 'जल' को पर्यायवाची शब्द………..हो ।

(ख) 'अयोग्य' को विपरीतार्थक शब्द………..हो ।

(ग) अनेकार्थी शब्द ……….. हो ।

(घ) 'चारैतिरबाट जमिनले घेरिएको' पदावलीले जनाउने सिङ्गो शब्द………..हो ।

दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा उखान र एउटा अनुकरणात्मक शब्द पहिचान गरी अनुच्छेदको भन्दा फरक वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :

एकले थुकी सुकी सयले थुकी नदी भने भैँ सबै मिलेर काम गरे मात्र देशको विकास गर्न सकिन्छ । अचेल कतिपय मानिस यति स्वार्थी भएका छन् कि आफ्नो देशलाई चटक्क बिर्सन्छन् अनि आफ्नो हात जगन्नाथ भन्दै स्वार्थ सिद्ध गर्न लुसुक्क विदेशतिर लम्कन्छन् ।

दिइएको अनुच्छेदमा रेखाङ्कन गरिएका शब्दको पदवर्ग पहिचान गरी लेख्नुहोस् :

ती किसान अति मिहिनेती छन् । तिनलाई यता बोलाएर सम्मान गर्नुपर्छ है ।

दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) दिइएको अनुच्छेदबाट दुईओटा उपसर्ग र दुईओटा प्रत्यय लागेर बनेका शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :

देश विकासको मेरुदण्ड नै आर्थिक सम्पन्नताको अवस्था सबल हुनु हो । हरेक नागरिक सदाचारी र इमानदारी भयो भने देशले छिटै प्रगति गर्न सक्छ । त्यसैले आर्थिक उपार्जनका लागि हामी सबै सचेत भई अगि बढ्नुपर्छ ।

(ख) दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह गर्नुहोस्, एउटा विग्रह पदावली पहिचान गरी समस्त शब्द बनाउनुहोस् र द्वित्व भएर बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रिया देखाउनुहोस् :

हिजो आज गरगहना वनाउने बहुमूल्य सुनको मूल्य आकासिएको छ । सुनचाँदीमा सजिएर हिड्न खोज्नेहरू निराश भएका छन् । फुपडीदेखि महलमा बस्नेहरूलाई समेत यसले प्रभाव पारेको छ । घरका लागि खर्च जुटाउन पनि धौ धौ परेकाले मानिस ससाना गहना लगाएर आआफ्नो चित्त वुझाउन बाध्य छन् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) सम्भावनार्थक भावका फरक फरक क्रियापद प्रयोग गरी चार वाक्यमा आफ्नी बहिनीका बारेमा वर्णन गर्नुहोस् ।

OR

(ख) दिइएका तृतीय पुरुषका वाक्यलाई द्वितीय पुरुषमा परिवर्तन गर्नुहोस् :

ऊ बगैँचामा जान्छ । ऊ सुन्तला टिप्छ । ऊ सुन्तला भोलामा राख्छ । ऊ बजारमा लगेर सुन्तला बेच्छ ।

कोष्ठकमा दिइएका सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस् :

(क) समीरले परिश्रम गरेकाले धेरै अन्न फलायो । (वाक्य विश्लेषण)

(ख) आफू त सुतियो । (कर्तृवाच्य)

(ग) सोमपाल गीत गाउँछ । (प्रेरणार्थक)

(घ) दीपिकाले विदेशमा पढ्न नजाने कुरा गरिन् । (प्रत्यक्ष कथन)

दिइएको अनुच्छेदबाट उपयुक्त शब्द पहिचान गरी खाली ठाउँ भर्नुहोस् :

एक दशकपछि विनय विदेशबाट स्वदेश फर्कियो । उसले आफ्नै गाउँमा बसेर आर्थिक प्रगति हुने काम गर्ने सोच राख्यो । उसले सरकारलाई कर तिरी असल उद्यमी बन्ने निर्णय गऱ्यो ।

(क) 'उन्नति' को पर्यायवाची शब्द...........हो ।

(ख) 'विदेश' को विपरीतार्थक शब्द...........हो ।

(ग) अनेकार्थी शब्द ............. हो ।

(घ) 'दश वर्षको अवधि' जनाउने पदावलीको सिङ्गो शब्द...........हो ।

दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा टुक्का र एउटा अनुकरणात्मक शब्द पहिचान गरी अनुच्छेदको भन्दा फरक वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :

समयमै आफ्नो काम फटाफट फत्ते गर्ने व्यक्तिको उन्नति चाँडै हुन्छ । कानमा तेल हालेर बस्ने प्रवृत्तिले व्यक्ति, समाज र राष्ट्रको अपेक्षित उन्नति हुँदैन । त्यसैले खुरुखुरु आफ्नो काममा ध्यान दिनु बुद्धिमानी हुन्छ ।

दिइएका वाक्यलाई अज्ञात पक्षमा परिवर्तन गर्नुहोस् :

ऊ बन्दीपुर गयो । उसले केबुलकार चढ्यो । ऊ त्यहाँको सुन्दरता देखेर रमायो । ऊ खुसी भएर घर फर्कियो ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) सम्भावनार्थक भावका फरक फरक क्रियापदको प्रयोग गरी चार वाक्यमा आफ्नो भावी योजनाको वर्णन गर्नुहोस् ।

OR

(ख) दिइएका प्रथम पुरुषका वाक्यलाई तृतीय पुरुषमा परिवर्तन गर्नुहोस् :

हामी नेपाली हौँ । हामी स्वाभिमानी छौँ । हामी मुलुकमा शान्ति र विकास चाहन्छौँ । हामी स्वदेशको उन्नतिमा लाग्छौँ ।

कोष्ठकमा दिइएका सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस् :

(क) पोखरा नेपालको एक सुन्दर स्थल हो । पर्यटक पोखरा घुम्न रुचाउँछन् । (वाक्य संश्लेषण)

(ख) विद्यार्थी शान्त वातावरणमा परीक्षा दिँदै छन् । (कर्तृवाच्य)

(ग) पर्यटक सगरमाथाको आरोहण गर्छ । (प्रेरणार्थक)

(घ) बुवाले छोरालाई भन्नुभयो, "तिमी स्वदेशमै बसेर पढ ।" (अप्रत्यक्ष कथन)

दिइएको गद्यांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

बाढी, पहिरो, खण्डवृष्टि, अल्पवृष्टि, अतिवृष्टि आदि प्राकृतिक प्रकोपका रूप हुन् । बढ्दो जनसङ्ख्या, अव्यवस्थित बसोबास, जलवायु परिवर्तन र वैज्ञानिक उन्नतिका कारण विभिन्न किसिमका वातावरणीय समस्या उत्पन्न भएका छन् । यसबाट जलचर, थलचर सबै प्राणी जगत् प्रभावित भएका छन् । यस्ता समस्याबाट पैदा हुने वातावरणीय असन्तुलनको खतराबाट जोगाउने कार्यमा वनजङ्गलको ठूलो भूमिका हुन्छ । यसले प्राणीलाई सास फेर्न आवश्यक पर्ने अक्सिजन दिई प्राकृतिक सुन्दरता बढाउने कामसमेत गर्छ । वनजङ्गलकै कारणले जलाधार क्षेत्र सुरक्षित रहन्छन् भने भूक्षय नियन्त्रण गर्ने कार्य पनि यसैबाट सम्भव छ । जङ्गल आफैँमा प्राकृतिक सम्पदा हो । यसको संरक्षण र सदुपयोग गरी बाढी, पहिरो, भूक्षय जस्ता समस्याको न्यूनीकरण गर्नु आवश्यक छ । 'जहाँ जङ्गल त्यहीं मङ्गल', 'हरियो वन नेपालको धन' जस्ता उक्तिलाई सार्थक पार्न पनि वनजङ्गलको संरक्षणमा जोड दिनु जरुरी छ । यसका लागि जनचेतना बढाउनका साथै वृक्षरोपण कार्यमा ध्यान दिनुपर्छ । जथाभावी चरन र चोरी पैठारीमा नियन्त्रण गर्नुपर्छ । सामुदायिक वनको अवधारणालाई प्राथमिकता दिई वन संरक्षण गर्नेलाई पुरस्कार र यसको विनाश गर्नेलाई दण्डको व्यवस्थासमेत गरिनु अपरिहार्य छ ।

प्रश्नहरू

(क) प्राकृतिक प्रकोप भनेको के हो ?

(ख) वातावरणीय समस्याका कारण के के हुन् ?

(ग) वनजङ्गलको संरक्षण किन गर्नुपर्छ ?

(घ) वातावरणीय समस्यालाई समाधान गर्न वनजङ्गलले कसरी सहयोग गर्छ ?

दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) दिइएको कवितांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

नेपाल बाँचे नेपाली हाम्रो गौरव बाँच्ने छ
नेपाली भाषा संस्कृति कला साहित्य बाँच्ने छ ।
यसैले आऊ नेपाललाई बलियो बनाऊँ
नेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऊँ ॥

प्रश्नहरू

(अ) नेपाल बाँचेमा हाम्रा के के कुरा बाँच्ने छन् ?

(आ) हामीले आफ्नो श्रम र सिप किन स्वदेशमै लगाउनु आवश्यक छ ?

(ख) दिइएको एकाङ्कीको अंशका आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

जति पसिना बहाउनुपरे पनि आफ्नै घरबारीमा बहाओँला । एक गेडा मकै भए पनि आफ्नै माटामा उब्जाउँला । यसरी सबैको हेलाहाँसो भएर म त बस्दिनँ यहाँ । साराले आफ्नै देशमा काम पाएका छन्, हामीले विदेशमा यसरी लत्रेर बस्नुपर्छ र ? कहाँ आफ्नो चाडबाड, प��्वमेला, तीर्थव्रत सब छाडेर अर्काको कमारो भएर बस्ने ? जाऔँ हिँड जमान दाइ, मर्नुपरे पनि बरु आफ्नै देशमा मरौँला, आफ्नै भुइँमा लम्पसार परौँला, आफ्नै खोलाका वगरमा आफ्नै वनका काठले जलौँला ।

प्रश्नहरू

(अ) एकाङ्कीका पात्रले किन आफ्नै देश फर्कने कुरा गरेका हुन् ?

(आ) माथिको एकाङ्कीको अंशको आशय के हो ?

कुनै एक शीर्षकमा १५० शब्दसम्मको निबन्ध लेख्नुहोस् :

(क) सभ्य समाज निर्माणमा मेरो भूमिका

OR

(ख) सामाजिक सञ्जालको सदुपयोग

OR

(ग) देशको आर्थिक विकासमा पर्यटन व्यवसाय

दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) दिइएको अनुच्छेदबाट उपसर्ग लागेका दुईओटा र प्रत्यय लागेर बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :

नेपाली भाइले असम्भव कामलाई जहिले पनि सम्भव हुन्छ भन्थे । उनको विचार जाँगरिलो वनी काम गरे प्रगति गर्न कठिन छैन भन्ने थियो । ग्रामीण परिवेशमा हुर्किएका उनी साहै मिहिनेती थिए ।

(ख) दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह गर्नुहोस्, एउटा विग्रह पदावली पहिचान गरी समस्त शब्द बनाउनुहोस् र द्वित्व भएर बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रिया देखाउनुहोस् :

ठुली आमा माइत जान तम्तायार भएपछि पीताम्वर काकाले वाटालाई खर्च भनेर पैसासैसा दिनुभयो । ससाना भाइ र वहिनी पनि पछि पछि लागेर मामाघर गए ।

दिइएका वाक्यलाई अभ्यस्त पक्षमा परिवर्तन गर्नुहोस् :

आयुप र लाक्पा मिहिनेत गर्छन् । उनीहरू सहरको विद्यालयमा पढ्छन् । उनीहरू आफ्नो गाउँको उन्नति हेर्न चाहन्छन् । उनीहरू सवैलाई आफ्नो गाउँ फर्कनुपर्छ भन्छन् ।

कुनै एक उद्धरणको व्याख्या गर्नुहोस् :

(क) पहाड भन्छ पिसना पाए म स्वर्ग भुलाउँथेँ
तराई भन्छ सिँचाइ पाए म सुन भुलाउँथेँ ।

OR

(ख) हामी दुवै चाहन्छौँ एउटा यस्तो दुनियाँ सिर्जना गरौँ जहाँ कसैले कसैलाई कुराले मात्र टार्न नसकोस् ।

दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा उखान र एउटा पारिभाषिक शब्द पहिचान गरी अनुच्छेदको भन्दा फरक वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :

खाने मुखलाई जुँगाले छेक्दैन भने भैँ मिहिनेती व्यक्ति देशमा जस्तोसुकै परिवर्तन आए पनि अगाडि बढ्छ । नमच्चिने पिँडको सय भङ्का भने भैँ काममा भन्दा कुरामा अल्मलिने व्यक्ति चाहिँ संस्कृतिको अवमूल्यन गर्नमा नै समय व्यतीत गर्छन् । विद्वत् वर्गचाहिँ देशको संस्कृति, सविधान, कानून र प्रकृति संरक्षणमा सचेत भएर अगाडि बढ्नुपर्छ ।

दिइएको गद्यांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

कपडा, जनावरको छाला, कमेरो, पानी, रङ, सुन आदि धेरै कच्चा पदार्थबाट थाङ्काको निर्माण हुन्छ । यसका लागि चाहिने कपडा सजिलै उपलब्ध हुन्छ । जनावरको छाला, कमेरो, पानी, ढुङ्गा जस्ता स्वदेशी कच्चा पदार्थ सजिलै र सस्तामा उपलब्ध हुन्छन् । थाङ्काका लागि चाहिने अलिक महँगो वस्तु भनेको सुन हो, त्यो पनि अप्राप्य छैन । थाङ्का बनाउने विज्ञ र कामदार स्वदेशमै उपलब्ध छन् । यसको निर्माणमा वातावरणीय क्षति हुँदैन र पेट्रोलियम पदार्थको आवश्यकता पर्दैन । पातलो र नरम कपडामा बनाइने भएर यो हलुका हुन्छ । यसलाई पट्याएर, दोबारेर पनि सजिलै ओसारपसार गर्न सकिन्छ र ढुवानी खर्च धेरै लाग्दैन । एउटा सानो कोठामा पनि उत्पादन गर्न सकिन्छ । यसैले यसको उत्पादन लागत सस्तो पर्छ । उत्पादन लागतका तुलनामा यसको मूल्य भने धेरै छ । यो कला कृतिका साथै आस्थाको प्रतीक भएकाले राम्रो मूल्यमा यसको बिक्री हुन्छ । एउटा थाङ्का पाँच सात सयदेखि लाखौँ मूल्यमा पनि बिक्री हुन्छ । त्यसैले थाङ्काका उत्पादक र व्यापारीलाई राम्रै फाइदा हुन्छ । थाङ्का बनाउने विज्ञ र कामदारले कला सिर्जनाबाट सन्तुष्टि प्राप्त गर्छन् ।

प्रश्नहरू

(क) थाङ्का चित्र निर्माण गर्न कुन कुन कच्चा पदार्थ आवश्यक पर्छ ?

(ख) थाङ्काको उत्पादन लागत सस्तो पर्नाको कारण के हो ?

(ग) थाङ्का कला सिर्जनाबाट कसरी सन्तुष्टि प्राप्त हुन्छ ?

(घ) थाङ्का चित्र निर्माणबाट के लाभ लिन सकिन्छ ?

'पक्षीउस्' निबन्धमा भने जस्तै सबैलाई पर्वानुपर्ने अवस्थाको अन्त्य गर्न के गर्नुपर्ला ? तर्क दिएर लेख्नुहोस् ।

दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा उखान र एउटा अनुकरणात्मक शब्द पहिचान गरी अनुच्छेदको भन्दा फरक वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :

सबैले नेपाली विषयको परियोजना कार्य मिलेर गऱ्यौं । सुरुमा कतिपय साथी सक्रिय भएनन् । शिक्षकले एक हातले ताली बज्दैन भनेपछि सबैले आआफ्ना काम खुरुखुरु गर्न थाले । एकले थुकी सुकी सयले थुकी नदी भने भैँ समूहमा मिलेर काम गर्दा नतिजा राम्रो आयो र हामी खुसीले गदगद भयौं ।

दिइएको गद्यांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

नेपाललाई जलस्रोतका दृष्टिले धनी देश मानिन्छ । हिमाल, पहाड र तराईमा फैलिएका सयौँ नदी, खोल्सा, झरना तथा मुहानले नेपाललाई जलसम्पदामा सम्पन्न बनाएका छन् । पानीको मात्रा र नदीको बहावका आधारमा विश्व जलसम्पदामा नेपालको उल्लेखनीय योगदान छ । नेपालमा बहने नदी प्रायः हिमाली क्षेत्रबाट उत्पन्न हुने भएकाले वर्षभरि निरन्तर पानीको प्रवाह भइरहन्छ । यही जलस्रोतले नेपाललाई आर्थिक, सामाजिक तथा पर्यावरणीय रूपमा विकास गर्ने ठूलो आधार प्रदान गर्छ । विशेष गरी जलविद्युत् उत्पादन, सिँचाइको विस्तार, खानेपानी आपूर्ति, पर्यटन प्रवर्धन तथा जल यातायात आदि क्षेत्रमा नेपालको जलस्रोतको उपयोगको ठूलो सम्भावना छ । सिँचाइको पहुँच बढेमा कृषि उत्पादनमा गुणात्मक वृद्धि हुन सक्छ । यसले मुलुकलाई आत्मनिर्भर बन्न मदत गर्छ । जलस्रोतको उपयोग गरी अधिकतम जलविद्युत् उत्पादन गर्नुपर्छ । उत्पादित जलविद्युत् उपयोग भएमा नेपालले विदेशी ऊर्जामा निर्भरता घटाउन सक्छ । अतिरिक्त विद्युत् निर्यात गरी आर्थिक आय वृद्धि गर्न पनि सक्छ । जलवायु परिवर्तनले जलस्रोत संरक्षण र वैज्ञानिक व्यवस्थापनमा चुनौती थपिएका छन् । यदि नेपालले जलस्रोतलाई सुव्यवस्थित रूपमा विकास गर्न सफल भयो भने मुलुकको उज्ज्वल आर्थिक भविष्य निर्माण गर्न सकिन्छ ।

प्रश्नहरू

(क) नेपालका प्रमुख जलस्रोत के के हुन् ?

(ख) नेपालमा नदीको प्रवाह किन वर्षभरि भइरहन्छ ?

(ग) जलस्रोतले कृषि क्षेत्रमा कस्तो सुधार ल्याउन सक्छ ?

(घ) जलविद्युत्को विकासले नेपालको आर्थिक भविष्यमा कसरी प्रभाव पार्न सक्छ ?

दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) दिइएको कवितांशका आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

पहाडले भन्छ पसिना पाए म स्वर्ग भुलाउँथेँ
नराई भन्छ सिँचाइ पाए म सुन फलाउँथेँ
के छ र गाह्रो होस्टेमा हाँसे सबैले मिलाए
सबैले चोखो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाए ।

प्रश्नहरू

(अ) पहाडलाई पसिना र तराईलाई सिँचाइ किन चाहिएको छ ?

(आ) 'श्रम र सिपलाई स्वदेशमै लगाउनुपर्छ ।' भन्नुको तात्पर्य के हो ?

(ख) दिइएको निबन्धांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

जे होस् ल, आफ्नै कुरा गरूँ, धेरै पटक भैसक्यो, एउटा लेख तपाईँले मसित माग्नुभएको तर पटकपिच्छे मैले पल्नोस् भन्दै आएको छु, पख्र्राएको छु । सम्पादक जस्तो मान्छेले पनि जाँनदार कहाँ ऋण माग्न गएको जैरे काहिँलो भैँ पटकै पिच्छे लुत्रे कान लगाएर फर्कनुपर्ने जड चलनु स्वाभाविकै हो । जङ्गिदाजङ्गिँदै जङ्गवहादुर बने पनि के लाग्छ र ? अर्को हातवाट कुनै काम लिनु छ भने आफ्नो बाबु साक्षी राखेर तपाईँले पर्खनुपर्छ । चिल्लो शब्दमा तपाईँले धैर्य गर्नुपर्छ । अफ्न भनूँ, भने भुल्नुपर्छ, धाउनुपर्छ, पर्खनुपर्छ । सभ्य शिक्षित चिल्ला शब्द प्रयोग गर्छन् । आखिर पर्खन सबै पर्खन्छन्, सबै पर्खाउँछन् ।

प्रश्नहरू

(अ) निबन्धांशमा शिक्षित मानिसलाई किन व्यङ्ग्य गरिएको हो ?

(आ) कसैसँग काम लिनका लागि पर्खनै पनि चलन हटाउन के गर्नुपर्ला ?

दिइएको अनुच्छेदबाट उपयुक्त शब्द पहिचान गरी खाली ठाउँ भर्नुहोस् :

नेपाल प्राकृतिक सम्पदाले भरिपूर्ण देश हो तर यहाँका प्राकृतिक स्रोत साधनको उचित प्रयोग हुन सकेको छैन । एक दशक मात्र प्राकृतिक सम्पदाको सही प्रयोग हुन सकेको खण्डमा देशको चौतर्फी विकास हुन सक्छ ।

(क) 'मुलुक' को पर्यायवाची शब्द ………… हो ।

(ख) 'अनुचित' को विपरीतार्थी शब्द ………… हो ।

(ग) अनेकार्थी शब्द ………… हो ।

(घ) 'दश वर्षको अवधि' जनाउने पदावलीको सिङ्गो शब्द ………… हो ।

कोष्ठकमा दिइएका सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस् :

(क) सगरमाथा नेपालमा पर्छ । सगरमाथाले देशको गौरव बढाएको छ । (वाक्य संश्लेषण)

(ख) मैले साथीलाई बाटामा भेटेँ । (कर्मवाच्य)

(ग) हामी कविता लेख्दै छौँ । (प्रेरणार्थक)

(घ) समीक्षाले भनिन्, "मैले योग साधना आरम्भ गरेँ ।" (अप्रत्यक्ष कथन)

कुनै एक प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको कवितांशका आधारमा सोधिएको प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

नेपाल आमा यो दिव्य आभा जगाऊँ कसरी
आलस्य निद्रा हीनता सारा भगाऊँ कसरी ।
आशिष देऊ एकै र फेरि पसिना वगाऊँ
नेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऊँ ।

प्रश्न

(अ) नेपालीले आफ्नो श्रम र सिपलाई स्वदेशमै कसरी उपयोग गर्न सक्छन् ? 'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप' कविताका आधारमा समीक्षा गर्नुहोस् ।

OR

(ख) दिइएको निबन्धांशका आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

शिक्षाका क्षेत्रमा हिजोभन्दा आज कैयौँ सकारात्मक कार्य भएका छन् । माध्यमिक शिक्षासम्म निःशुल्क शिक्षाको व्यवस्था हुनु, थुप्रै विश्वविद्यालय खोलिनु, गाउँगाउँमा क्याम्पस खोलिनु, उच्च शिक्षा सुलभ हुनु मेरो शिक्षाका लागि गर्व गर्न लायक आदि कुरा हुन् । त्यसतै क्याम्पस र विद्यालयमा इन्टरनेट सेवा जोडिनु, सूचना र प्रविधिमा विद्यालयका विद्यार्थीको समेत पहुँच हुनुले मेरो देशका विद्यार्थीको ज्ञान फराकिलो भएको छ ।

प्रश्न

(अ) हाम्रो देशको शिक्षामा के कस्तो समय सान्दर्भिक विकास भएको छ ? 'मे देशको शिक्षा' निबन्ध पाठका आधारमा समीक्षा गर्नुहोस् ।

दिइएको अनुच्छेदबाट उपयुक्त शब्द पहिचान गरी खाली ठाउँ भर्नुहोस् :

खेतीपातीबाट जीवन धान्ने नेपालीको पुरानै चलन हो । खेतीपातीका काममा आधुनिक यन्त्र उपकरणका सट्टा अझै कुटो, कोदाली र हलो जस्ता औजार नै चलनचल्तीमा छन् । करले नभई रहरले यस क्षेत्रमा लाग्ने अवस्था अझै सिर्जना हुन सकेको छैन ।

(क) 'कृषि' को पर्यायवाची शब्द .......... हो ।

(ख) 'प्राचीन' को विपरीतार्थी शब्द ........ हो ।

(ग) अनेकार्थी शब्द ........................... हो ।

(घ) 'कोदालो' को लघुतावाची शब्द ........ हो ।

दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा उखान र एउटा अनुकरणात्मक शब्द पहिचान गरी अनुच्छेदको भन्दा फरक वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :

हुने बिरुवाको चिल्लो पात भने भैँ राम सानैदेखि मिहिनेती र इमानदार थिए । उनी पढाएका कुरा फटाफट याद गर्थे त्यसैले उनी जीवनमा सफल भए । छिमेकी भनेको जिउँदाको जन्ती र मर्दाको मलामी हुन् भन्दै उनी सामाजिक सेवामा खुरुखुरु लागेका छन् ।

कोष्ठकमा दिइएका सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस् :

(क) हामी सगरमाथाको आधार शिविर पुगेर त्यहाँको हिमाली सौन्दर्यमा रमाउँछौं । (वाक्य विश्लेषण)

(ख) हामी आधुनिक तरकारी खेती गर्छौं । (कर्मवाच्य)

(ग) सरला पढ्छिन् । (प्रेरणार्थक)

(घ) गुरुबाले भन्नुभयो, "तिमीहरू नेपाली विषयमा अब्बल छौ ।" (अप्रत्यक्ष कथन)

कुनै एक शीर्षकमा १५० शब्द नघटाई निबन्ध लेख्नुहोस् :

(क) देशप्रति मेरो कर्तव्य

(ख) नेपालको जलसम्पदा

(ग) कृषिमा आधुनिकीकरण

दिइएको अनुच्छेदमा रेखाङ्कन गरिएका शब्दको पदवर्ग पहिचान गरी लेख्नुहोस् :

गरिव मानिसलाई गरिबले नै हेप्ने गर्छन् तर यो कुरा ठिक होइन । समुन्नत राष्ट्र निर्माणका लागि हामीले सबैसँग मिलेर पो काम गर्नुपर्छ ।

दिइएको अनुच्छेदलाई अपूर्ण वर्तमान कालमा परिवर्तन गरी पुनर्लेखन गर्नुहोस् :

नेत्रलालले गीत गाए । उनले मादल वजाए । आफू पनि नाचे । अरूलाई पनि नचाए ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) आज्ञार्थक भावका फरक फरक क्रियापद प्रयोग गरी चार वाक्यमा आफ्नी बहिनीलाई काम गर्न निर्देशन दिनुहोस् ।

OR

(ख) दिइएका वाक्यलाई प्रथम पुरुषमा परिवर्तन गरी पुनर्लेखन गर्नुहोस् :

तिमी नेपाली हौ । तिमीले नेपाललाई माया गर्नुपर्छ । तिमी स्वदेशमा नै बसी आफ्नो सिप, सिर्जना र पसिना बहाउनुपर्छ । तिमीले देशको मुहार फेरिएको हेर्न पाउनुपर्छ ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको बुँदाका आधारमा एउटा छोटो कथा तयार पारी शीर्षकसमेत लेख्नुहोस् :

प्रवीण धेरै धन कमाइने लोभले विदेश जान् … विदेश स्वदेश जम्लो नहन् … दिनमा १४ घण्टासम्म काममा जोतिँदासमेत गाएको ऋण तिर्न नसक्न् … ऊ देश र गाउँघरको सम्झनाले पिरोसिन् … ऊ तुरुन्त विदेश छोडेर आउन पनि नसक्न् … उसले निकै वर्ष दुःख गरेर केही धन आजर्न गर्न् … देशमै फर्केर सानोतिनो लगानी गरी आफ्नै खेतबारीमा पाखुरा खियाउने मिठो गर्न् … अहिले आफ्नै देशमा कृषि व्यवसाय अगाल्न् … उसका आमाबुवा बुढेसकालमा साहरा पाएर अत्यन्त खुसी हुन् ।

OR

(ख) 'सन्तानका लागि सम्पत्तिभन्दा स्तरीय शिक्षा' भन्ने पक्षका तर्फबाट विपक्षीको मतको खण्डन गर्दै आफ्नो विचार प्रस्तुत गर्नुहोस् ।

कुनै एक उद्धरणको व्याख्या गर्नुहोस् :

(क) आशिष देऊ एकै र फेरि पसिना बगाउँ
नेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाउँ ।

OR

(ख) वन्दुकभन्दा कलम र कुची बलियो हुन्छ ।

कुनै एक शीर्षकमा १५० शब्द नघटाई निबन्ध लेख्नुहोस् :

(क) मेरो जीवनको लक्ष्य

(ख) आत्मनिर्भरताका लागि प्राविधिक शिक्षा

(ग) वातावरण प्रदूषणका असरहरू

दिइएको अनुच्छेदबाट उपयुक्त शब्द पहिचान गरी खाली ठाउँ भर्नुहोस् :

आधुनिक समयमा पनि विकट क्षेत्रका मानिस सल्लाको दियालो बालेर घर उज्यालो पार्छन् । सालको पातको टपरी बनाएर त्यसलाई थालीका रूपमा प्रयोग गरिरहेका छन् । तातोपनका खोजीका लागि सालका दाउरा बालेर आगो ताछन् ।

(क) 'काल' को पर्यायवाची शब्द .......... हो ।

(ख) 'अँध्यारो' विपरीतार्थी शब्द .......... हो ।

(ग) 'थाल' को लघुतावाची शब्द .......... हो ।

(घ) अनेकार्थी शब्द ........... हो ।

दिइएको अनुच्छेदलाई पूर्ण भविष्यत् कालमा परिवर्तन गर्नुहोस् :

हामी पोखरा जान्छौँ । त्यहाँको सफा होटलमा खाना खान्छौँ । त्यहाँको सौन्दर्यमा रमाउछौँ । तीन दिनपछि घर फर्किन्छौँ ।

समूह 'क' मा दिइएका शब्दको अर्थ समूह 'ख' बाट पहिचान गरी जोडा मिलाउनुहोस् :

दिइएको अनुच्छेदलाई अभ्यस्त भूत कालमा परिवर्तन गर्नुहोस् :

आयुष मिहिनेत गर्छन् । उनी सधैँ काममा जान्छन् । परिवारको राम्रो ख्याल गर्छन् । उनी सधैँ आफ्नो परिवारसँग रमाउँछन् ।

दिइएका गद्यांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

नेपाल जलस्रोतका दृष्टिले धनी राष्ट्र हो । यहाँको अपार जलसम्पदाको प्रयोग गर्नासित नेपालको आर्थिक विकासमा ठूलो टेवा पुग्छ । मुलुकको सर्वाङ्गीण विकासका लागि अर्थतन्त्रले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने भएकाले यहाँका नदीनालाबाट विद्युत् शक्तिको उत्पादन गरी विदेशी मुद्रा आर्जन गर्नेतर्फ सरकारी स्तरबाट योजना तर्जुमा गरी त्यसतर्फ विशेष कार्यक्रम निर्धारण गरिनुपर्छ । नेपालका ६ हजारभन्दा बढी नदीनालाबाट विद्युत् शक्तिको उत्पादन गरी आफूलाई चाहिनेभन्दा बढी अन्य राष्ट्रहरूलाई बिक्री गरी त्यसबाट आर्जित आय निर्माणका हरेक क्षेत्रमा लगाउन सकिन्छ । नदीनालाबाट खेर गइरहेको पानीलाई सिँचाइका माध्यमबाट उपभोग गर्न सकिएको खण्डमा कृषि फसलमा वृद्धि हुनाका साथै नेपालीको आयआर्जनमा सहयोग पुग्छ । सिँचाइ सुविधा उपलब्ध गराउन सकेमा कृषिजन्य वस्तुको वृद्धि हुने र आवश्यकताभन्दा बढी अन्नलाई अन्य राष्ट्र निकासी गरी विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सकिने भएकाले समयमै यसतर्फ आवश्यक पाइला चाल्नुपर्ने स्थिति देखिन्छ ।

प्रश्नहरू

(क) मुलुकको विकासमा के कुराले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको हुन्छ ?

(ख) विद्युत् शक्तिको उपयोग कसरी गर्नु उपयुक्त हुन्छ ?

(ग) खेर गइरहेको पानीबाट कुन कुन पक्षमा फाइदा लिन सकिन्छ ?

(घ) कृषिजन्य वस्तुका उत्पादन बढ्दा राष्ट्रलाई कसरी फाइदा पुग्छ ?

कुनै एक उद्धरणको व्याख्या गर्नुहोस् ।

(क) पहाड भन्छ पसिना पाए म स्वर्ग भुताउँथें
तराई भन्छ सिँचाइ पाए म सुन भुताउँथें ।

OR

(ख) सबै पर्खाइको पछिल्तिर मेरा गमेौ सपना पर्खिरहेछन्, इच्छा र आकाङ्क्षा पर्खिरहेछन् ।

दिइएको अनुनुच्छेदमा रेखाङ्कन गरिएका शब्दको पदवर्ग छुट्याउनुहोस् :

गरिबलाई केन्द्रविन्दुमा राखेर हामीले योजना निर्माण गर्नुपर्छ । देशको विकासमा सधैँ गम्भीर हुनुपर्छ है ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) इच्छार्थक भाव बुकाउने फरक फरक क्रियापदको प्रयोग गरी चार वाक्यमा आफ्नो साथीको सफलताको कामना गर्नुहोस् ।

(ख) दिइएका वाक्यलाई उच्च आदरमा परिवर्तन गर्नुहोस् :

निमी आफ्नो काम आफैँ गर । निमी आफ्नो काम गर्न अरूलाई नलगाऊ । निमी स्वावलम्बी बन । निमी देशलाई योगदान गर ।

दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

एक जना ठुला ठेकेदारसित हजारौं मजदुर काम गर्थे । एक पटक मजदुरले आफ्ना विभिन्न माग राखेर कम्पनीमा हड्ताल गरे । हड्ताल महिनौसम्म चल्यो । हड्तालको परिणामस्वरूप मजदुर भोकै हुन थालेपछि रोजीरोटीको व्यवस्थापनका निर्मित उनीहरू त्यहाँबाट अन्यत्र सरे । त्यही मोकामा अन्य क्षेत्रका मजदुर उक्त ठेकेदारकहाँ काम खोज्दै आइपुगे । यता ठेकेदार पनि कामदारको खोजीमा थिए । एक दिन ठेकेदार चौबाटामा बसेर त्यहाँ हिँडिरहेका मजदुरको आवागमनलाई नियालिरहेका थिए । एउटा मजदुर ठेकेदारको नोजिकमा आएर आफू कामको खोजीमा हिँडेको बतायो । ठेकेदारले ज्याला कति लिन्छौ ?" भनी प्रश्न गदाँ मजदुरले दिनको पचास रुपियाँ लिने कुरा बतायो । ठेकेदारले उनलाई काम दिए र इँटभट्टामा माटो खन्ने कामको जिम्मा लगाए । केही समयपछि अर्को मजदुर आए । ठेकेदारले उनलाई पनि ज्यालाका बारेमा सोधे । दोस्रो मजदुरले आफूले तीन सय रुपियाँ ज्याला लिने बताए । ठेकेदारले उनलाई कोइला खानीमा पठाइदिए । केही समयमै अर्का मजदुर आइपुगे । ठेकेदारले उनीसँग पनि ज्यालाका बारेमा सोध्दा तेस्रो मजदुरले आफूले दैनिक एक हजार रुपियाँभन्दा कममा काम गर्न नसक्ने बताए । ठेकेदारले उनलाई पनि काम दिने वाचा गरी हिरा खानीमा पठाए ।

प्रश्नहरू

(क) मजदुर हड्तालको परिणाम के भयो ?

(ख) ठेकेदार किन चौबाटोमा बसेका हुन् ?

(ग) ठेकेदारले तेस्रो मजदुरलाई हिरा खानीमा काम गर्न पठाउनुको कारण के थियो ?

(घ) माथिको गद्यांशको मूल सन्देश दुई वाक्यमा लेख्नुहोस् ।

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको कवितांशका आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

नेपाली बाँचे नेपाली हाम्रो गौरव बाँचे छ
नेपाली भाषा संस्कृति कला साहित्य साचे छ
यमैले आऊ नेपालनलाई बलियो बनाऊ
नेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऊ ।

प्रश्नहरू

(अ) श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऊ भनेर कविले किन अनुरोध गरेका हुन् ?

(आ) कविताशको मूल भाव लेख्नुहोस् ।

(ख) दिइएको जीवनीको अंशका आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

दरबार स्कुल पढ्दादेखि नै कविता पढ्न सुरु गरेका देवकोटा त्यसै बेला अङ्ग्रेजीमा कविता लेखी समस्त शिक्षक र सहपाठीलाई चकित पारिदिएका थिए । उनका कतिपय साथी देवकोटालाई आफ्ना दाजुलाई कविता लेख्न लगाएर आफैँ लेखे जसरी सुनाउने भनेर आरोप लगाउँथे, उनका सायोसामन्न तुरुन्तै कविता लेखेर सुनाउँदै आरोप लगाउनेलाई नाजवाफ पारिदिन्थे । हुन पनि हो । कसैलाई आशोचना गयो भने त्यसको जवाफ कुराले होइन कामले दिन्थे । साथीहरू अगाडि १५ मिनेटमा दरबार स्कुलमा शीर्षकको कविता रचना गरी सुनाएपछि त साथीहरू उनी समर्थक बन्न पुगे ।

प्रश्नहरू

(अ) साथीहरूले देवकोटालाई किन गलत आरोप लगाएका हुन् ?

(आ) देवकोटालाई बहुमुखी प्रतिभाका धनी भन्नुको कारण के हो ?

(क) दिइएका शब्द समूहबाट शुद्ध शब्द छानी लेख्नुहोस् :

(अ) (i) विविधता (ii) विविधता (iii) बिबिधता (iv) विबिधता

(आ) (i) भन्याङ (ii) भर्याङ (iii) भर्याङ (iv) भन्र्याङ

(ख) दिइएको वाक्यलाई शुद्ध पारी लेख्नुहोस् ।

गाउँ तिर जन्मेका हामी कर्मशिल छौँ हामी खेती र पशूपालन पनि गर्छौँ ।

दिइएको अनुच्छेदलाई अज्ञात भूत कालमा परिवर्तन गर्नुहोस् :

आनीले चौँरी पालन गरिन् । यसबाट उनको आर्थिक अवस्था राम्रो भयो । सबैले उनको प्रशंसा गरे । उनले सम्मान पनि पाइन् ।

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको कवितांशका आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

नेपाल बाँचे नेपाली हाम्रो गौरव बाँचे छ
नेपाली भाषा संस्कृति कला साहित्य साँचे छ
यसैले आऊ नेपाललाई बलियो बनाऊँ
नेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऊँ ।

प्रश्नहरू

(अ) नेपाललाई बलियो बनाउन के गर्नुपर्छ ?

(आ) नेपालको गौरव कसरी बढाउन सकिन्छ ?

(ख) दिइएको गद्यांशका आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

आफू जुम्रा जस्तो जुम्सो छ अनि कामको सट्टा कुराले टार्न खोज्छ भनी तपाईँ गिज्याउनुहोला । मुखिन्जेल नसके पनि पछाडि पक्कै उडाउनुहुन्छ । हुन पनि हो, म अचेल साह्रै जुम्सो भएको छु ।'बरू के तपाईँ पत्याउनुहुन्छ ? यो जुम्स्याँइको जन्मदाता पनि यस्तै जडचल्दा पर्खाइ हुन् । साँच्चै भन्नु भने मेरो दुनियाँ भन् लम्स्याङलुम्सुडको छ । मेरो जमाना भन् जम्स्याङजुम्सुडको छ । मैले थाहा पाएदेखि म पर्खदो छु । काममा गएकी आमालाई, जागिरमा गएको बुबालाई, पाठ दिने गुरुलाई, तलब पाउने दिनलाई, लुगा सिउने सूचीकारलाई ।

प्रश्नहरू

(अ) 'म' पात्रको विशेषता गद्यांशका आधारमा लेख्नुहोस् ।

(आ) प्रस्तुत गद्यांशमा नेपाली समाजको कस्तो परिवेशको चित्रण गरिएको छ ?

दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा उखान र एउटा अनुकरणात्मक शब्द पहिचान गरी तिनलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :

अल्छी गोरेलाई 'कौवालाई बेल पाक्यो हर्ष न विस्मात्' भन्दा पनि हुने जस्तै छ । ऊ काम नगरी खान पल्केको छ र उसलाई फटाफट काम गार भनेर आमाले भन्दा ऊ त सोफामा गएर थचक्क बस्न पो खोज्छ ।

दिइएको प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको अनुच्छेदबाट उपसर्ग लागेका दुईओटा र प्रत्यय लागेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :

पर्यटकको उपस्थितिले हाम्रो सामाजिक र सांस्कृतिक वातावरणमाथि प्रतिकूल प्रभाव पर्न र पार्न दिनुहुँदैन । यस अभियानमा हामी सबै जुटौँ । यो असल भावनाको विकसित रूप हो ।

(ख) दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह गर्नुहोस्, एउटा विग्रह पदावली पहिचान गरी समस्त शब्द बनाउनुहोस् र द्वित्व प्रक्रियाबाट बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :

मैले पूजाको थालीबाट सयपत्री र लालुपाते निकालेँ । त्यही समयमा डाँडामा घर भएका काका टुप्लुक्क आउनुभयो । उहाँले हामीलाई हात हातमा प्रसाद दिएर ससाना टीकासिका पनि लगाइदिनु भयो ।

दिइएको अनुच्छेदलाई अज्ञात भूतकालमा परिवर्तन गर्नुहोस् :

रमेश विदेशबाट घर फर्किने छ । आफ्नै खेतवारीमा आधुनिक कृषि पद्धतिअनुसार तरकारी खेती गर्ने छ । व्यावसायिक तरकारी खेतीबाट प्रशस्त आम्दानी गर्ने छ । स्वदेश फर्केर आफ्नै माटोमा सुन फलाउन सक्ने प्रेरणा दिने छ ।

दिइएको प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) तलको कविताँश पढी अन्त्यमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

पहाड भन्छ पिसना पाए म स्वर्ग भुलाउँथेँ
तराई भन्छ सिँचाइ पाए म सुन भुलाउँथेँ
के छ र गाह्रो होस्टेमा हैसे सबैले मिलाए
सबैले चोखो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाए ।

प्रश्नहरू :

(अ) पहाडले किन पिसना खोजेको हो ?

(आ) श्रम र सिप स्वदेशमै लगाउँदा हुने फाइदा के के हुन् ?

(ख) दिइएको निबन्धांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

मेरो देशको शिक्षामा सर्वसुलभ रूपमा सूचना प्रविधिको पहुँच पुगोस् भन्ने लाग्छ । मेरो देशमा विज्ञान र प्रविधियुक्त शिक्षाको खाँचो छ । विज्ञान र प्रविधियुक्त शिक्षा नपुगेका गाउँठाउँमा त्यसको पहुँच सर्वसुलभ हुनु जरुरी छ । आजको युग सूचना र प्रविधिको युग हो । शिक्षामा सूचना प्रविधिले युगान्तकारी परिवर्तन ल्याइदिएको छ । ती परिवर्तनलाई आत्मसात् गर्न सक्ने नागरिक उत्पादनमा जोड दिने शिक्षाको खाँचो छ । आज हामी मोबाइल एप्सबाट गाडी रोक्न, चढ्न र भाडा तिर्न सक्छौँ । जहाजको टिकट काट्न र तीर्थाटन गर्न, रेलको टिकट काट्न सक्छौँ । अनलाइन कारोबार गर्न सक्छौँ, अनलाइनबाटै बैङ्क खाता खोल्न र घरमै सामान मगाउन सक्छौँ । आज जागिरका विज्ञापन अनलाइनबाटै खुल्छन् । व्यापार व्यवसाय अनलाइनबाटै गरिन्छन् । घरमा उत्पादन गरेका कृषिजन्य वस्त अनलाइनबाटै बजारीकरण गरी आय वृद्धिमा सघाउ पुर्याउन सकिन्छ ।

प्रश्नहरू :

(अ) सूचना प्रविधिले के कस्ता क्षेत्रमा सहयोग पुर्याएको छ ?

(आ) देशीमा किन विज्ञान र प्रविधियुक्त शिक्षाको खाँचो छ ?

तल समूह 'क' मा दिइएका शब्दको अर्थ समूह 'ख' बाट पहिचान गरी जोडा मिलाउनुहोस् :

दिइएको अनुच्छेदमा रेखाङ्कन गरिएका शब्दको शब्दवर्ग पहिचान गरी लेख्नुहोस् :

परिश्रमीले परिश्रम गर्छन् र सफलता पाउँछन् । परिश्रमी मानिसकै कारणले समाज बदलिन सक्छ तर उनीहरूले सोचेअनुसार समाज परिवर्तन हुन सकेको छैन ।

दिइएको अनुच्छेदलाई अभ्यस्त भूत कालमा परिवर्तन गर्नुहोस् :

गोविन्द छुट्टीमा घर जान्छ । ऊ बुवाआमालाई भेट्छ । ऊ धेरै खुसी हुन्छ । केही समय ऊ गाउँ पनि डुल्छ ।

दिइएको गद्यांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

विद्युत् निर्यातको लाभ लिनका लागि बजार देखेर मात्र हुँदैन, कम लागतमा विद्युत् उत्पादनमा तीव्र वृद्धि अनि गुणस्तरीय प्रवाह आवश्यक छ । सन् २०१४ मा नेपाल र भारतबिच विद्युत् व्यापार सम्भौता भएको थियो । भारतीय कम्पनी सतलज विद्युत् निगमले नौ सय मेगाबाट क्षमताको अरुण तेस्रो जलविद्युत् आयोजना निर्माण गरिरहेको छ । भारतीय कम्पनी गान्धी मालिकार्जुन राव (जिएमआर) ले नौ सय मेगाबाट क्षमताको माथिल्लो कर्णाली जलविद्युत् आयोजना निर्माण गर्ने बताए पनि हालसम्म सुरु हुन सकेको छैन । भारतीय कम्पनीले नै तल्लो अरुण, पश्चिम सेती, एसआर-सिक्स जस्ता आयोजना निर्माणका लागि आवश्यक प्रक्रिया अगाडि बढाएको छ । यस्ता आयोजनाको विकास र निर्माणमा चाहिँ अपेक्षित गति छैन । आयोजना ओगटेर राख्ने अनि मागअनुसार नेपालले विद्युत् उपलब्ध गराउन नसक्ने परिस्थिति किमार्थ सिर्जना हुन दिनु हुँदैन । फेरि कुनै खास मुलुकसँग विद्युत् व्यापार सम्भौता गर्दा उसका लगानीकर्ताले उत्पादन गरेको विजुली मात्र खरिद गर्ने जस्ता सतहरू व्यापक राष्ट्रिय हितमा हुने छैनन् ।

प्रश्नहरू :

(क) विद्युत् निर्यातबाट लाभ लिन के गर्नुपर्छ ?

(ख) नेपाल र भारतबिच विद्युत् व्यापार सम्भौता कहिले भएको थियो ?

(ग) भारतीय कम्पनीले कुन कुन आयोजना निर्माणका लागि प्रक्रिया अगाडि बढाएको छ ।

(घ) नेपालले कुन परिस्थितिको सिर्जना हुन दिनु हुँदैन ?

दिइएको प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको अनुच्छेदबाट उपसर्ग लागेका दुईओटा र प्रत्यय लागेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :

वर्तमान तथ्याङ्कले प्रतिवर्ष लगभग एघार लाख विदेशी पर्यटक नेपाल भित्रिने गरेको देखाउँछ । पर्यटक ती हुन् ; जो नेपालको पुरातात्विक, प्राकृतिक र सांस्कृतिक पक्षको अवलोकन गर्न र मनोरञ्जन लिन आउँछन् ।

(ख) दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह गर्नुहोस्, एउटा विग्रह पदावली पहिचान गरी समस्त शब्द बनाउनुहोस् र द्वित्व भएर बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :

नियमपूर्वक व्रत बसी आजभोलि पनि यसरी धर्म र कर्ममा लागेका धर्मानन्दको स्वभावलाई देखेर हामी आआफ्नो बाटो लाग्यौँ । अलि पर पुगेर हेर्दा उनी पनि पछि पछि आउँदै रहेछन् । उनको धर्मकर्म प्रतिको आस्थालाई सबैसम्म पुर्याउन उपयुक्त ठानी घरघरै पुग्यौँ ।

दिइएको अनुच्छेदलाई सामान्य भविष्यत् कालमा परिवर्तन गर्नुहोस् :

विवेक विदेश गयो । उसले त्यहाँ खुवै मिहिनेत गर्यो । हेरक महिना उसले घरमा पैसा पठायो । बेला बेलामा घरमा फोन गर्यो ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) इच्छार्थकका फरक फरक क्रियापदको प्रयोग गरी चार वाक्यमा आफ्नो भविष्यको योजना बारे वर्णन गर्नुहोस् ।

OR

(ख) दिइएको स्त्रीलिङ्गी वाक्यलाई पुलिङ्गमा परिवर्तन गरी अनुच्छेद पुनर्लेखन गर्नुहोस् :

उनी पशुपालन गर्छिन् । उनी विहान सवेरै उठ्छिन् । उनी भेडा र चौरीगाई चराउछिन् । पशुपालनबाट नै उनले आफ्नो परिवार धानेकी छिन् ।

कुनै एक शीर्षकमा कम्तीमा १५० शब्दसम्मको निबन्ध लेख्नुहोस् :

(क) मैले चाहेको नयाँ नेपाल

(ख) साइबर अपराध र रोकथाम

(ग) ऊर्जाशक्ति

कुनै एक उद्धरणको भाव विस्तार गर्नुहोस् :

(क) आयुर्वेदिक औषधीका लागि नेपाल भूस्वर्ग मानिन्छ ।

OR

(ख) आशिष देऊ एकै र फेरि पसिना बगाउँ
नेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाउँ ।

दिइएको गद्यांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

नेपाल पर्यटन व्यवसायको दृष्टिले निकै सम्भावना बोकेको देश हो । यहाँ विविध प्रकारको हावापानी, प्राकृतिक सुन्दरता, साहसिक पर्यटनका लागि उपयुक्त अवस्था विद्यमान छन् । सांस्कृतिक विविधता, धार्मिक तीर्थस्थल एवम् ऐतिहासिक तथा पुरातात्त्विक महत्त्वका स्थलहरू रहेकाले विदेशी पर्यटकको गन्तव्यस्थल बन्न सक्ने सम्भावना रहेको छ । विविध प्रकारको प्राकृतिक सौन्दर्यका कारण यहाँ फिल्मी पर्यटनको पनि ठूलो सम्भावना रहेको छ । पर्यटन उद्योगबाट प्रशस्त विदेशी मुद्रा आर्जन हुन सक्छ भने देशमा रोजगारीको सिर्जना पनि हुन सक्छ । सन् २०२५ सम्ममा वार्षिक २५ लाख पर्यटकलाई नेपाल भ्रमण गराउने लक्ष्यका साथ नेपाल सरकारले काम गरिरहेको छ । अहिलेको पर्यटकहरूको सरदर बसाइ १३ दिनको रहेको छ । यसलाई वृद्धि गर्न सकेमा अभ्र फाइदा हुन सक्छ । पर्यटन उद्योगका रूपमा होमस्टे, होटल, रिसोर्ट, लज, रेस्टुरेन्ट, मनोरञ्जन स्थलहरूको विकास भइरहेका छन् । प्याराग्लाइडिङ, पदयात्रा, हिमाल आरोहण, माउन्टेन बाइकिङ, बन्जी जम्पिङ, प्यारागलाइडिङ जस्ता साहसिक पर्यटनको पनि विकास भइरहेको छ । त्यस्तै नेपालमा गौतम बुद्धको जन्मस्थान लुम्बिनी, आराध्यदेव पशुपतिनाथ, मुक्तिनाथ, जनकपुरधाम लगायतका तीर्थस्थलहरू रहेकाले धार्मिक पर्यटनको पनि ठूलो सम्भावना छ । काठमाडौं उपत्यकाको पुरातात्त्विक महत्त्वका कलाकृति, सांस्कृतिक विविधता, प्राकृतिक सुन्दरताले गर्दा नेपाल विश्वभरका पर्यटहरूको गन्तव्य बन्न सक्छ ।

प्रश्नहरू :

(क) सन् २०२५ सम्ममा नेपाल सरकारले वार्षिक कति पर्यटक भित्र्याउने लक्ष्य राखेको छ ।

(ख) पर्यटन उद्योगबाट कसरी फाइदा लिन सकिन्छ ?

(ग) नेपाल पर्यटन व्यवसायका दृष्टिले सम्भावना बोकेको देश हुनाको कारण के हो ?

(घ) नेपालको धार्मिक पर्यटनलाई सहयोग पुऱ्याउने स्थलहरू कुन कुन हुन् ?

कुनै एक प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको एकाङ्कीको अंश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

एक गाँस खानाको निम्ति नोकरी गर्नु परे आफ्नै घरमा आफ्नै दाजुभाइको गरौंला । जति पसिना बगाउनु परे पनि आफ्नै घर बारीमा बगाउँला । एक गेडा मकै भए पनि आफ्नै माटामा फलाउँला । पुखाँले जस्तै हामी पनि अन्तिम सास हिमालको बनासमा मिलाउँ ।

प्रश्न :

(अ) घरको माया एकाङ्कीमा कसरी देश प्रेमको भावना प्रकट भएको छ ? समीक्षा गर्नुहोस् ।

(ख) तलको कवितांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

नेपाल आमा यो दिव्य आभा जगाउँ कसरी
आलस्य निद्रा हीनता सारा भगाउँ कसरी
आशिष देउ एकै र फेरि पसिना बगाउँ
नेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाउँ ।

प्रश्न :

(अ) नेपाली श्रम र सिप किन स्वदेशमै लगाउँ भनिएको हो ? माथिको कवितांश र कविताका आधारमा वर्णन गर्नुहोस् ।

दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा उखान र एउटा अनुकरणात्मक शब्द पहिचान गरी अनुच्छेदको भन्दा फरक वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :

जता काफल पाक्छ उतै चरी नाच्छ भन्दै नवनियुक्त प्रधानाध्यापकलाई माला लगाउन पुगेका एक जना शिक्षक टेबुलमा माला थपक्क राखेर हात मिलाउन थाले । अर्का शिक्षक भने ल्हासामा सुन छ कान मेरो बुच्चै भन्दै जुरुक्क उठेर आफ्नो बाटो लागे ।

दिइएका वाक्यलाई भविष्यत् कालको सामन्य पक्षमा परिवर्तन गर्नुहोस् :

मनोहर विद्यालय गयो । मनोहरले विद्यालयमा पढ्यो । मनोहरले कक्षा कार्य गऱ्यो । मनोहर घर फर्कियो ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) सम्भावनार्थक भावका फरक फरक क्रियापद प्रयोग गरी चार वाक्यमा आफ्नो टोलको विकासका बारेमा वर्णन गर्नुहोस् ।

(ख) दिइएका तृतीय पुरुषका वाक्यलाई द्वितीय पुरुषमा परिवर्तन गर्नुहोस् :

उनी असल विद्यार्थी हुन् । उनी कक्षामा सबैभन्दा बढी उपस्थित हुन्छन् । उनी सबैलाई आदर गर्छन् । उनी पढाइका साथै खेलकुदमा पनि रुचि राख्छन् ।

कोष्ठकमा दिइएका सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस् :

(क) हामी बन्दीपुर गयौं । हामी रमायौं । (वाक्य संश्लेषण)

(ख) गोपाल छाता ओढ्छ । (कर्मवाच्य)

(ग) विद्यार्थी खेल खेल्दै थिए । (प्रेरणार्थक)

(घ) सुबोधले भाइलाई आज बजार नजाने कुरा सुनायो । (प्रत्यक्ष कथन)

समूह 'क' मा दिइएका शब्दको अर्थ समूह 'ख' बाट पहिचान गरी जोडा मिलाउनुहोस् :

दिइएका वाक्यलाई वर्तमान कालको सामान्य पक्षमा परिवर्तन गर्नुहोस् :

विद्यार्थी दिनहुँ पुस्तकालय गए । उनीहरूले आफूलाई आवश्यक पर्ने सामग्री खोजी खोजी पढे । पढेका विषयवस्तुबारे सबै साथीसँग छलफल गरे । उनीहरूले नबुझेका कुरा शिक्षकलाई सोधे ।

दिइएको अनुच्छेदबाट मुख्य मुख्य चारओटा बुँदा टिप्नुहोस् :

शिक्षालाई मानव जातिको तेस्रो आँखा मानिन्छ । यसलाई हाम्रो भित्री हृदयको नयन पनि भनिन्छ । यो हाम्रा बाहिरी आँखा अथवा चर्मचक्षुभन्दा पृथक, महान् र तेजवान छ । हामीसँग भएको यही ज्ञानचक्षुबाट हामीले शिक्षा आर्जन गर्छौँ अर्थात् कुनै कुरा सुन्छौँ र सिक्छौँ । समाज र प्रकृतिमार्फत सैद्धान्तिक र व्यावहारिक ज्ञान निरन्तर आर्जन गरिरहन्छौँ । प्रकृति, संस्कृति र सभ्यताका दृष्टिले सृष्टिको उषाकालदेखि सुसम्पन्न मेरो देश आज शिक्षाका दृष्टिले समेत प्रगतिपथतर्फ लम्कँदो छ । शिक्षाले नै मानवलाई सम्मान, खुसी र सुखपूर्वक जिउने ज्ञान र सिप प्रदान गर्छ । यसले समाज र राष्ट्रमा प्रचलित मान्यता र विश्वासलाई मानवताका आँखाले हेर्ने र तिनका बारे समालोचनात्मक चिन्तन गर्ने सोच प्रदान गर्छ ।

(क) दिइएका शब्द समूहबाट शुद्ध शब्द छानी लेख्नुहोस् :

(अ) सोसण      शोषण      शोशण      सोषण

(आ) पञ्चकन्या      पंचकन्या      पन्चकन्या      पङ्कचन्या

(ख) दिइएको वाक्यलाई शुद्ध पारी लेख्नुहोस् :

पढाई पुरा गर्छु भनी सुन्दर हरि र श्याम गाउँ बाट सहर पसे ।

दिइएका वाक्यलाई भविष्यत् कालको अपूर्ण पक्षमा परिवर्तन गर्नुहोस् :

हामी विद्यालय जान्छौँ । हामी व्याकरण पढ्छौँ । हामी नबुझेका कुरा शिक्षकलाई सोध्छौँ । हामी आवश्यक कुरा कापीमा टिप्छौँ ।

दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

प्राचीन ऋषिमुनिले अनेकौँ सभ्यता, संस्कृति, पूर्वीय दर्शन र ज्ञानको ज्योति संसारभर फिँजाए र मेरो देशको शिक्षालाई आलोकित गरे । वेदव्यासमा ज्ञानको स्फुरण यहीँ भयो र उनले अठार पुराणको रचना गरे । राजा जनकको दरवारमा याज्ञवल्क्य, गार्गी, मैत्रेयी जस्ता विद्वान् विदुषीले शास्त्रार्थ गरेर जीवन र जगत्का यथार्थ र रहस्यका पाटा उजागर गरे, ज्ञानको तिखाले आकुलव्याकुल भएर घरपरिवार त्यागेका सिद्धार्थ गौतमले बुद्धत्व प्राप्त गरे । फाल्गुनन्दले किरात समुदायमा आफ्नो संस्कृतिको उत्थान र संवर्धन गर्न प्रेरणा दिने अनि समाजमा चेतना र जागरण फैलाउने मुन्धुम जस्तो ग्रन्थ रचना गरे । यसरी मेरो देशको शिक्षाको प्रवर्धनमा पराधूर्वकालदेखि विभिन्न ऋषि महर्षि र विद्वान्ले विशिष्ट योगदान दिएका छन् ।

प्रश्नहरू

(क) 'मेरो देशको शिक्षालाई आलोकित गरे' यस वाक्यलाई अकरणमा बदल्नुहोस् ।

(ख) अनुच्छेदमा रेखाङ्कित 'दरबारमा' शब्दको कारक र विभक्ति पहिचान गरी लेख्नुहोस् ।

(ग) 'विद्वान्ले विशिष्ट योगदान दिएका छन् ।' यस वाक्यबाट उद्देश्य र विधेय पहिचान गरी लेख्नुहोस् ।

(घ) 'घरपरिवार त्यागेका सिद्धार्थ गौतमले बुद्धत्व प्राप्त गरे ।' यस वाक्यलाई मिश्र वाक्यमा परिवर्तन गरी लेख्नुहोस् ।

दिइएको गद्यांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

निबन्ध भावना वा विचारको लेखन हो । यसमा लेखकको निजी अनुभूति व्यक्त हुन्छ । निबन्धमा कुनै विषयमाथि विचारको क्रमबद्ध प्रस्तुति हुन्छ । निबन्ध गद्य भाषामा लेखिने सङ्कथन हो । यसमा कुनै पनि विषयमाथि सूचना, विचार वा अनुभूतिको सङ्गठित र क्रमिक अभिव्यक्ति हुन्छ । निबन्धको मुख्य अर्थ कुनै विषयमा वाँधिएको भनिए पनि यो वन्धनरहित लेखन हो । आख्यान, नाटक र कवितासका तुलनामा निबन्ध स्वतन्त्र विधा हो । कुनै पनि विषयमा आत्मनिष्ठ वा वस्तुनिष्ठ भएर मनमा लागेका विचार र अनुभूतिको सिलसिलेवार गद्य लेखन गर्दा निबन्धको रचना हुन्छ । निबन्धमा मूलतः स्रष्टा वा लेखककोे निजीपन समेटिएको हुन्छ । आत्मपरक निबन्धमा निबन्धकारका भोगाइका पाटा प्रस्तुत हुन्छन् भने वस्तुपरक निबन्धमा विषयको वस्तुपरक दृष्टिकोण र सूचनामूलकता बढी हुन्छ । निबन्धमा स्रष्टाले आफू वरिपरिको जीवन र समाजसँग विचारको प्रवाह प्रस्तुत गरेको हुन्छ । तसर्थ निबन्ध स्रष्टाको निजीपन बोकेको वैचारिक लेखन हो ।

प्रश्नहरू

(क) निबन्धमा केको अभिव्यक्ति हुन्छ ?

(ख) निबन्धको रचना कसरी हुन्छ ?

(ग) वस्तुपरक निबन्धमा कस्ता विषयवस्तु रहेका हुन्छन् ?

(घ) निबन्धलाई स्वतन्त्र रचना भनिनुको कारण के हो ?

कुनै एक शीर्षकमा १५० शब्दसम्मको निबन्ध लेख्नुहोस् :

(क) परिवारप्रति मेरो दायित्व

(ख) प्राविधिक शिक्षा : आजको आवश्यकता

(ग) वातावरण र जनस्वास्थ्य

कुनै एक शीर्षकमा १५० शब्दसम्मको निवन्ध लेख्नुहोस् :

(क) विद्युतीकरण र विकास

(ख) राष्ट निर्माणमा युवाको भूमिका

(ग) मेरो जीवनको लक्ष्य

दिइएको अनुच्छेदबाट उपयुक्त शब्द पहिचान गरी खाली ठाउँ भर्नुहोस् :

म सानैदेखि तन मन लगाएर पढ्थें । मैले नबुझेका कुराको अर्थ शिक्षकलाई सोध्थें । म खराब साथीको सङ्गत गर्दिनथें । म आस्तिक, इमानदार र मिहिनेती साथीको सङ्गत गर्थें ।

(क) 'शरीर' को पर्यायवाची शब्द………..हो ।

(ख) 'असल' को विपरीतार्थक शब्द………..हो ।

(ग) अनेकार्थी शब्द ……….. हो ।

(घ) 'ईश्वरमाथि विश्वास गर्ने' पदावलीको सिङ्गो शब्द………..हो ।

दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) दिइएको अनुच्छेदबाट उपसर्ग लागेका दुईओटा र प्रत्यय लागेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :

शैक्षिक क्षेत्रमा अब्बल ठहरिएका व्यक्ति कानूनी, राजनीतिक तथा प्रशासनिक क्षेत्रमा पनि अब्बल नै हुन्छन् । प्रतिस्पर्धाको यो जमानामा नैतिक प्रहार गरेर पराजित गर्न खोज्ने व्यक्ति पनि पछि लागेका हुन्छन् । खराब प्रवृत्ति भएका व्यक्तिसँग सचेत भएर अगाडि बढ्नु नै बुद्धिमानी हुन्छ ।

(ख) दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह गर्नुहोस्, एउटा विग्रह पदावली पहिचान गरी समस्त शब्द बनाउनुहोस् र द्वित्व भएर बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रिया देखाउनुहोस् :

शिक्षकका लागि ठुलठुला मात्र नभई ससाना विद्यार्थी पनि प्राण भैँ प्रिय हुन्छन् । विद्यार्थीले पनि आफ्ना गुरुलाई मानसम्मान गर्छन् । विद्यार्थीको आनीबानी राम्रो भए शिक्षकको जीवन रहेसम्म गुरुदक्षिणा त्यही नै हुन्छ ।

दिइएको अनुच्छेदबाट मुख्य मुख्य चारओटा बुँदा टिप्नुहोस् :

मेरो देशमा विज्ञान र प्राविधियुक्त शिक्षाको थप खाँचो छ । विज्ञान र प्राविधियुक्त शिक्षा नपुगेका गाउँठाउँमा त्यसको पहुँच सर्वसुलभ हुन जरुरी छ । आजको युग सूचना र प्राविधिको युग हो । शिक्षामा सूचना र प्राविधिले युगान्तकारी परिवर्तन ल्याइदिएको छ । ती परिवर्तनलाई आत्मसात् गर्न सक्ने नागरिक उत्पादनमा जोड दिने शिक्षाको खाँचो छ । आज हामी मोबाइल एप्सबाट गाडी रोक्न, चढ्न र भाडा तिर्न सक्छौँ । अनलाइन कारोबार गर्न सक्छौँ, अनलाइनबाटै बैङ्क खाता खोल्न र घरमै सामान मगाउन सक्छौँ । आज जागिरका विज्ञापन अनलाइनबाटै खुल्छन् । व्यापार व्यवसाय अनलाइनबाटै गरिन्छन् । घरमा उत्पादन गरेका कृषिजन्य वस्तु अनलाइनबाटै बजारीकरण गरी आय वृद्धिमा सघाउ पु¥याउन सकिन्छ ।

कुनै एक शीर्षकमा १५० शब्दसम्मको निबन्ध लेख्नुहोस् :

(क) प्राविधिक शिक्षा र रोजगारी

(ख) युवा वर्गमा सामाजिक सञ्जालको प्रभाव

(ग) राष्ट्र निर्माणमा मेरो भूमिका

(क) दिइएका शब्द समूहबाट शुद्ध शब्द छानी लेख्नुहोस् :

(अ) त्रिविधता    विविधता    विविधता    विविधता

(आ) पञ्चतत्त्व    पंचतत्व    पङ्चतत्त्व    पन्चतत्व

(ख) दिइएको वाक्यलाई शुद्ध पारी लेख्नुहोस् :

आजका सफल नागरीक सुचना र प्रविधिमा परिचित पोख्त र दक्छ्य हुनुपर्छ ।

दिइएका वाक्यलाई भविष्यत् कालको सामान्य पक्षमा परिवर्तन गर्नुहोस् :

तिमी हरेक दिन पुस्तकालय जान्छौ । तिमी मन पर्ने पुस्तक खोजी खोजी पढ्छौ । तिमी पढेका पुस्तकका विषयमा साथीसँग छलफल गर्छौ । तिमी साथीलाई पुस्तक पढ्न प्रेरणा दिन्छौ ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) सम्भावनार्थक भावका फरक फरक क्रियापदको प्रयोग गरी चार वाक्यमा आफ्नो टोलको वर्णन गर्नुहोस् ।

OR

(ख) दिइएका तृतीय पुरुषका वाक्यलाई प्रथम पुरुषमा परिवर्तन गरी अनुच्छेद पुनर्लेखन गर्नुहोस् :

उसले धेरै पढेको छ । ऊ सबै साथीलाई पढ्ने सल्लाह दिन्छ । ऊ पढेको कुरालाई व्यवहारमा प्रयोग गर्छ । ऊ आफूलाई सबैतिर चिनाउन चाहन्छ ।

दिइएको अनुच्छेदबाट एक तृतीयांशमा सारांश लेख्नुहोस् :

मेरो देशको शिक्षा ज्ञान र विज्ञानको सङ्गम बन्नुपर्छ । यस्तो शिक्षाबाट पाइने ज्ञान वा चेतनाले मानिसलाई कर्तव्य, दायित्व, सद्गुण आदि सिकाउँछ । मानवीय स्वभाव र कर्मलाई सही मार्गमा लाग्न प्रेरित गर्दै कुनै कुराका फाइदा र बेफाइदाको व्याख्या गर्न सिकाउँछ । यसले मानिसलाई नैतिकवान्, सहिष्णु, दक्ष र विवेकशील बनाउन आवश्यक पर्ने नैतिक, सांस्कृतिक र वैज्ञानिक शिक्षाको सन्तुलनमा जोड दिन्छ । ज्ञान र विज्ञानले युक्त शिक्षाको आर्जन गर्ने आजका विद्यार्थीमा व्यक्तिगत जीवन र सामाजिक जीवनका बारेमा गहिरो ज्ञान हुने छ । यस्ता विद्यार्थीको व्यक्तित्व विकासमा समेत यसले टेवा पुऱ्याउँछ । मेरो देशको शिक्षाले उत्पादन गरेका व्यक्तिमा सकारात्मक गुण भरिपूर्ण हुनुपर्छ । त्यसैले शिक्षित व्यक्तिमा शिष्टाचार, प्रतिबद्धता, सांस्कृतिक सद्भाव, सामाजिक सद्व्यवहारका क्षमता हुनु जरुरी छ भन्ने मलाई लाग्छ । त्यस्ता व्यक्तिमा प्रतिकूल परिस्थितिमा शान्त रहने, संवेग र भावनाका विभिन्न अवस्थालाई आफैँ व्यवस्थापन गर्ने र परिस्थितिलाई धैर्यपूर्वक सामना गर्ने विशेषता हुनु जरुरी छ । साथै नेतृत्व गर्ने क्षमता, अनुशासन, सत्य र त्रुटि बुभ्mने क्षमता, निरन्तर सुधार गर्ने क्षमता शिक्षित व्यक्तिमा देखिनु जरुरी छ ।

दिइएको अनुच्छेदमा रेखाङ्कन गरिएका शब्दको पदवर्ग पहिचान गर्नुहोस् :

दिइएको अनुच्छेदमा रेखाङ्कन गरिएका शब्दको पदवर्ग पहिचान गर्नुहोस् ।

दिनहुँ परीक्षा निकै राम्रो गन्यौ । यो खुसी तिम्रो जीवनभरि रहिरहोस् ।

दिइएको अनुच्छेदलाई अभ्यस्त भूतकालमा परिवर्तन गर्नुहोस् :

विद्यार्थी दिनहुँ पुस्तकालय जान्छन् । आफूलाई आवश्यक पर्ने सामग्री खोजी खोजी पढ्छन् । पढेका सामग्रीबारे सबै साथीसँग छलफल गर्छन् । थप अध्ययन गर्नुपर्ने कुराका लागि शिक्षकको पनि सहयोग लिन्छन् ।

कुनै एक शीर्षकमा १५० शब्द नघटाई निबन्ध लेख्नुहोस् :

(क) राष्ट्रपति मेरो भूमिका

(ख) शिक्षण सिकाइमा प्रविधिको प्रयोग

(ग) उद्योग र रोजगार

(क) दिइएका शब्द समूहबाट शुद्ध शब्द पहिचान गरी लेख्नुहोस् :

(अ) (i) विश्व (ii) विश्व (iii) बिश्व (iv) बिश्ब

(आ) (i) जर्याकजुरुक (ii) जर्याकजुरुक (iii) जन्याकजुरुक (iv) जग्राकजुरुक

(ख) दिइएको वाक्यलाई शुद्ध पारी लेख्नुहोस् :

प्राकृतिक सौन्दर्यमा रमाऊन चाहने पर्यटक नेपाल भित्रिएका छन् उनिहरू यहाँको प्रकृतिमा रमायका छन् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) आज्ञार्थक भावका फरक फरक क्रियापदको प्रयोग गरी शैक्षिक भ्रमण जान लागेका भाइलाई चार वाक्यमा उपयुक्त सल्लाह दिनुहोस् ।

(ख) दिइएका बहुवचनका वाक्यलाई एकवचनमा परिवर्तन गरी अनुच्छेद पुनर्लेखन गर्नुहोस् :

उनीहरू सहरबाट घर फर्के । उनीहरूले घर आउदा गाउलेका लागि कोसेली पनि किने । मोटा मान्छेका लागि भनेर चिनी नभएको मिठाई भोलामा राखे । घर पुग्दा उनीहरूलाई सेता हिमालले स्वागत गनं लागे भैँ आभास भएछ ।

(क) दिइएका शब्द समूहबाट शुद्ध शब्द छानी लेख्नुहोस् :

(अ) (i) कंचन (ii) कञ्चन (iii) कन्चन (iv) कङ्चन

(आ) (i) वातावरण (ii) वातावरण (iii) वातावरण (iv) वातावरण

(ख) दिइएको वाक्यलाई शुद्ध पारी लेख्नुहोस् :

मेरो देशको शिक्षालाई सिप युक्त समुन्नत र व्यावहारिक वनाउन अहिलेको चुनौतिलाई अवसरका रूपमा बदल्नुपर्छ ।

दिइएको गद्यांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

सहकार्य सिकाइ भनेको समूहमा क्रियाकलाप गरेर सिक्ने विधि हो । यस प्रणालीमा सिकाइने कुनै पनि विषयको विषयवस्तुको सिकाइ, उक्त विषयवस्तुमा प्राप्त गरेका सूचना तथा अनुभवलाई एकआपसमा आदानप्रदान गरेर सिक्छन् । सिकाइका लागि एकआपसमा सहयोगपूर्ण वातावरणको निर्माण गर्छन् । जहाँ कुनै पनि विषयवस्तुमा आफूले प्राप्त गरेका सूचना तथा ज्ञानलाई एकआपसमा आदानप्रदान गर्छन् । यस्तो आदानप्रदानबाट उनीहरूले आफ्नो अनुभव र आफूमा भएको ज्ञानलाई परिमार्जन र परिष्कृत बनाउँछन् । यसरी सहकार्य शिक्षण कक्षाका विद्यार्थीको ससाना समूहमा आपसी सहयोगद्वारा गरिने शिक्षण सिकाइ प्रणाली हो । यसमा शिक्षण सिकाइ प्रक्रियालाई विद्यार्थी केन्द्रित बनाउने प्रयत्न गरिन्छ साथै विद्यार्थीले आफूले सिक्ने तरिका र सिकाइको प्रक्रिया आफैँले रोज्ने छुट दिइन्छ । यसमा शिक्षक एउटा सहयोगी मित्र तथा सिकाइको मार्गदर्शकको भूमिकामा हुन्छ । विद्यार्थीले एकआपसमा सहयोगको आदानप्रदान गर्दै सिक्ने वातावरण तयार गरिएको हुन्छ । त्यसो गर्दा विद्यार्थी स्वस्थ र सहयोगीपूर्ण अन्तरक्रिया गरेर सिक्छन् । यसमा एक्लाएक्लै काम गर्नु वा अध्ययन गर्नुको सट्टा मिलिजुली काम गर्ने, आफूले प्राप्त गरेका सूचना र अनुभवलाई साथीसमक्ष आदानप्रदान गरेर सिक्दा सिकाइ प्रभावकारी हुन्छ ।

प्रश्नहरू

(क) सहकार्य सिकाइ भनेको के हो ?

(ख) सहकार्य सिकाइमा सिकारुले कसरी सिक्छन् ?

(ग) सहकार्य सिकाइ विधिमा शिक्षकको भूमिका कस्तो रहन्छ ?

(घ) सहकार्य सिकाइ विधिलाई किन प्रभावकारी मानिन्छ ?

दिइएको अनुच्छेदबाट एक तृतीयांशमा सारांश लेख्नुहोस् :

पराप्पूर्व कालदेखि यस पवित्र भूमिमा रहेको ज्ञानलाई आधुनिक विज्ञानसँग हातेमालो गर्दै मेरो देशको शिक्षाले सुन्दर यात्रा गरेकै छ । नेपाली माटामा सृन फलाउन यसगी प्राचीन कालदेखि ज्ञानको खानी रहेको मेरो देशको शिक्षा आज आधुनिक वैज्ञानिक शिक्षा प्रदान गर्न आतुर छ । त्यसो त मेरो देशले आफूमा पराप्पूर्वकालदेखि रहेको ज्ञानलाई आधुनिक विज्ञानसँग एकसाथ सहयात्रा गरेकै छ । नेपाली माटामा मन फलाउने गरी व्यावसायिक र आधुनिक कृषि शिक्षा दिने मेरो देशको शिक्षा आगो लगानी र पहुच विस्तारमा जोड दिनुपर्छ । मूलुकका उत्पादनलाई विश्वबजारमा पस्किने गरी हाम्रा विद्यार्थी उत्पादनलाई संसारमा चिनाउन सक्षम हुने परिस्थिति पैदा गर्न जरुरी छ ।

(क) दिइएका शब्द समूहबाट शुद्ध शब्द छानी लेख्नुहोस् : १

(अ) (i) सोसण (ii) शोसण (iii) शोषण (iv) शोशण

(आ) (i) घन्टाघर (ii) घण्टाघर (iii) घंटाघर (iv) घड्टाघर

(ख) दिइएको वाक्यलाई शुद्ध पारी लेख्नुहोस् : २

पख्नोस्, हामी तपाईँ सँग केहि कुरा गछौँ हामी कुनै ठाउँमा गाएर बसौँ ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) सामान्यार्थ भावका फरक फरक क्रियापदको प्रयोग गरी चार वाक्यमा मानव स्वास्थ्यमा खेलकुदको महत्त्वबारे वर्णन गर्नुहोस् ।

(ख) दिइएको द्वितीय पुरुषका वाक्यलाई तृतीय पुरुषमा परिवर्तन गरी अनुच्छेद पुनर्लेखन गर्नुहोस् :

तिमी बिहान सवेरै उठ्छौ । तिमी नियमित विद्यालय जान्छौ । तिमी किताबी ज्ञानका साथै प्राकृतिक विषयमा पनि चासो देखाउँछौ । तिमी सवैको भलो चाहन्छौ ।

दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

जलवायुको स्वाभाविक गतिमा प्रभाव पर्नाको मुख्य कारण मानवीय गतिविधि नै हो । विकास निर्माणका नाममा वातावरणीय प्रभावको अध्ययन नगरी गरिने गतिविधि नै जलवायु परिवर्तनको मुख्य कारण हो । यस क्रममा मानिसद्वारा खोलिएका ठूला ठूला कारखाना, वनविनाश गर्दै बसाइएका मानव बस्ती, प्राकृतिक संरचनालाई भत्काउँदै बनाइएका बाटा, सुरुड, यातायातका साधन, आणविक भट्टी आदिको सङ्ख्या वृद्धिसँगै वातावरणीय प्रदूषण बढेको छ र वायुमण्डलमा रहेको कार्बन डाइअक्साइडलगायत अन्य हरितगृह प्रभावअनुरूप ग्यासहरूको मात्रामा वृद्धि भएको छ । वायुमण्डलको संरचनामा भूमिका निर्वाह गर्ने ग्यासहरूको अनुपातमा फेरबदलले र मूलतः कार्बन डाइअक्साइडको मात्रा बढ्नाले पृथ्वीको तापक्रम बढ्न थालेको छ । पृथ्वीको तापक्रममा आएको यस्तो अस्वाभाविक वृद्धि नै जलवायु परिवर्तनको मुख्य कारण बनेको छ । तापक्रममा आएका यस्ता अस्वाभाविक वृद्धिले हिउँ पग्लिने क्रम बढेको छ । हिमाल काला पत्थरमा रूपान्तरण हुँदै छन् । यसले गर्दा निश्चित हावापानीमा रम्ने जीवजन्तु र वनस्पतिको जीवन सङ्कटग्रस्त भएको छ । बाढी, पहिरो, अनावृष्टि, अतिवृष्टि, खण्डवृष्टिलगायत प्राकृतिक प्रकोप बढेकाले समुद्रको सतह बढ्दै गाएको छ । समुद्री तटका बस्तीलगायत माल्दिभ्स जस्ता टापु डुबानमा पर्दै छन् । केही नयाँ जीवनको जन्म हुँदै धेरै पुराना जीव लोप हुँदै छन् । यसले गर्दा जैविक विविधताले कायम गराउने वातावरणीय सन्तुलन धरापमा परेको छ । जलवायुमा देखापर्ने यस्तो अस्वाभाविक परिवर्तनले सारा प्राणीका साथसाथै मानवजातिकै अस्तित्व सङ्कटमा पर्न सक्ने स्थिति देखा परेको छ ।

प्रश्नहरू

(क) जलवायु परिवर्तनको मुख्य कारण के हो ?

(ख) पृथ्वीको तापक्रम किन बढेको हो ?

(ग) जलवायु परिवर्तनले हिमालको स्वरूप कस्तो बनाएको छ ?

(घ) जलवायु परिवर्तनले मानव जातिमा के कस्तो परिस्थिति आउने सम्भावना छ ?

दिइएको अनुच्छेदबाट मुख्य मुख्य चारओटा बुँदा टिप्नुहोस् :

पिकासोको चित्रकलामा 'घनवाद' को सशक्त प्रयोग भएको पाइन्छ । घनवादको प्रयोग भएको यस काललाई निग्रो काल पनि भनिन्छ । घनवादी कलाकृतिमा वस्तुलाई विश्लेषण गरिन्छ । टुक्रा टुक्रा पारिन्छ । ती टुक्रालाई अमूर्त रूपमा पुनः संयोजन र संश्लेषण गरिन्छ । यसमा कलाकारले वस्तुलाई एउटै दृष्टिकोणबाट चित्रण नगरी वृहत्तर सन्दर्भमा प्रतिनिधित्व गर्न धेरै दृष्टिकोणबाट विषयलाई चित्रण गर्छन् । यसरी मूर्त वस्तुलाई भाँच्ने, टुक्र्याउने, अनि जोडेर फेरि वस्तु र विषयलाई व्यापक अर्थमा र अमूर्त रूपमा प्रयुक्त गर्ने यही वाद नै घनवादी कलाका रूपमा चिनिन्छ । यसरी जुनसुकै कालमा लेखिएका भए पनि उनका हजारौँ चित्रकला र मूर्तिकला आज पनि जीवन्त छन् ।

दिइएको अनुच्छेदबाट एक तृतीयांशमा सारांश लेख्नुहोस् :

शिक्षालाई मानव जातिको तेस्रो आँखा मानिन्छ । यसलाई हाम्रो भित्री हृदयको नयन पनि भनिन्छ । यो हाम्रो बाहिरी आँखा अथवा चर्मचक्षुभन्दा पृथक्, महान् र तेजवान् छ । हामीसँग भएको यही ज्ञानचक्षुबाट हामीले शिक्षा आर्जन गर्छौँ अर्थात् कुनै कुरा सुन्छौँ र सिक्छौँ, समाज र प्रकृतिमार्फत सैद्धान्तिक र व्यावहारिक ज्ञान निरन्तर आर्जन गरिरहन्छौँ । प्रकृति, संस्कृति र सभ्यताका दृष्टिले सृष्टिको उषाकालदेखि सुसम्पन्न मेरो देश आज शिक्षाका दृष्टिले समेत प्रगतिपथतर्फ लम्कदो छ । शिक्षाले नै मानवलाई सम्मान, खुसी र सुखपूर्वक जिउने ज्ञान र सिप प्रदान गर्छ । यसले समाज र राष्ट्रमा प्रचलित मान्यता र विश्वासलाई मानवताका आँखाले हेर्ने र तिनका बारे समालोचनात्मक चिन्तन गर्ने सोच प्रदान गर्छ । विज्ञान र सूचना प्रविधिलगायत युग सुहाउँदा जे जति नवीन प्रयोग र मान्यता स्थापित भएका छन् तिनलाई आत्मसात् गर्दै समयानकूल परिष्कृत गर्दै लैजाने काम शिक्षाले गर्छ ।

कुनै एक शीर्षकमा १५० शब्द नघटाई निबन्ध लेख्नुहोस् :

(क) कृषिमा आधुनिकीकरण

(ख) परिवारप्रति मेरो दायित्व

(ग) जलवायु परिवर्तनको असर

(क) दिइएका शब्द समूहबाट शुद्ध शब्द छानी लेख्नुहोस् :

(अ) (i) अनुशासन (ii) अनुसासन (iii) अनुसाशन (iv) अनुशाशन

(आ) (i) पन्चतत्त्व (ii) पञ्चत्रत्त्व (iii) पंचतत्त्व (iv) पङ्चतत्त्व

(ख) दिइएको वाक्यलाई शुद्ध पारी लेख्नुहोस् :

मायाले भनिन्, आज भाउजु र दाई घरमा आमा सित बस्नुभएको छ ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(अ) सम्भावनार्थक भावका अलग अलग क्रियापदको प्रयोग गरी चार वाक्यमा आफ्नो पढाईको बारेमा वर्णन गर्नुहोस् ।

(आ) दिइएका वाक्यलाई प्रथम पुरुषमा परिवर्तन गरी पुनर्लेखन गर्नुहोस् :

ऊ विद्यार्थी हो । ऊ नियमित विद्यालय जान्छ । ऊ मिहिनेत गरेर पढ्छ । ऊ सफल हुन्छ ।

दिइएको अनुच्छेदबाट मुख्य मुख्य चारओटा बुँदा टिप्नुहोस् :

प्राचीन ऋषिमुनिले अनेकौँ सभ्यता, संस्कृति, पूर्वीय दर्शन र ज्ञानको ज्योति संसारभर फिँजाए र मेरो देशको शिक्षालाई आलोकित गरे । वेदव्यासमा ज्ञानको स्फुरण यहीँ भयो र उनले अठार पुराणको रचना गरे र राजा जनकको दरवारमा याज्ञवल्क्य, गार्गी, मैत्रेयी जस्ता विद्वान् विदुषीले शास्त्रार्थ गरेर जीवन र जगत्‌का यथार्थ र रहस्यका पाटा उजागर गरे । ज्ञानको तिर्खाले आकुलव्याकुल भएर समुदायमा आफ्नो संस्कृतिको उत्थान र संवर्धन गर्न प्रेरणा दिन अनि समाजमा चेतना र जागरण फैलाउने 'मुन्धुम' जस्तो ग्रन्थ रचना गरे । यसरी मेरो देशको शिक्षाको प्रवर्धनमा पराग्पूर्व कालदेखि विभिन्न ऋषिमहर्षि र विद्वान्ले विशिष्ट योगदान दिएका छन् । ज्ञानको मूलस्रोतका रूपमा रहेको र श्रुतिपरम्परामा आधारित अपौरुषेय रचना मानिने चार वेदको शिक्षासमेत मेरो देशको शिक्षाको गौरवमय मुहान हो ।

(क) दिइएका शब्द समूहबाट शुद्ध शब्द छानी लेख्नुहोस् : १

(अ) (i) डोर्याउन् (ii) डोर्याउन् (iii) डोर्याउन् (iv) डोग्राउन्

(आ) (i) सासन (ii) साशन (iii) शापन (iv) शासन

(ख) दिइएको वाक्यलाई शुद्ध पारी लेख्नुहोस् : २

हातमा घडि लगायर तिमी कता हिँड्यौ यहाँको रमाइलोमा घुम्फिर गर्न मन लागेन ?

दिइएको अनुच्छेदलाई सामान्य भविष्यत् कालमा परिवर्तन गर्नुहोस् :

भाइ बिहानै विद्यालय जान्थ्यो । ऊ रामग्री पढ्थ्यो । नबुफेका कुरा गुरुसँग सोध्थ्यो । साथीहरूसँग मिलेर खेल्थ्यो ।

कोष्ठकमा दिइएका सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस् :

(क) विद्दता विद्यालय गएर साथीसँग खेलिछन् । (वाक्य विश्लेषण)

(ख) हामी दाजुलाई ढोग्छौं । (कर्मवाच्य)

(ग) भाइ सङ्गीत सिक्छ । (प्रेरणार्थक)

(घ) मिहिनेत गरेर पढ भनी गुरुआमाले भन्नुभयो । (प्रत्यक्ष कथन)

दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

शिक्षालाई मानव जातिको तेस्रो आँखा मानिन्छ । त्यसैले यसलाई हाम्रो भित्री हृदयको तेजबान् छ । हामीसँग भाएको यही 'ज्ञानचक्षुबाट' हामी शिक्षा आजर्न गर्छौं अर्थात् निरन्तर आजर्न गरिरहन्छौं । प्रकृति, संस्कृत र सभ्यताका दृष्टिले सृष्टिको उषाकालदेखि सुसम्पन्न मेरो देश आज शिक्षाका दृष्टिले समेत प्रगतिपथतर्फ लम्कँदो छ । शिक्षाले नै मानवलाई सम्मान खुसी र सुखपूर्वक जिउने ज्ञान र सिप प्रदान गर्छ । यसले समाज र राष्ट्रमा प्रचलित मान्यता र विश्वासलाई मानवताका आँखाले हेर्ने र तिनका बारे समालोचनात्मक चिन्तन गर्ने सोच प्रदान गर्छ । यसले सकारात्मक र मूल्यवान् विषयलाई ग्रहण गर्ने र कतिपय असान्दर्भिक कुराबारे आलोचनात्मक दृष्टि राख्ने चेत प्रदान गर्छ ।

प्रश्नहरू

(क) 'यो हाम्रो भाहिरी आँखा अथवा चर्मचक्षुभन्दा पृथक्, महान् र ओजवान् छ ।' यस वाक्यलाई अकरणमा बदल्नुहोस् ।

(ख) रेखाङ्कित 'ज्ञानचक्षुबाट' शब्दको कारक र विभक्तिको नाम लेख्नुहोस् ।

(ग) 'हामी शिक्षा आर्जन गर्छौं' यस वाक्यलाई आलङ्कारिक पदक्रममा परिवर्तन गर्नुहोस् ।

(घ) 'शिक्षालाई मानव जातिको तेस्रो आँखा मानिन्छ त्यसैले यसलाई हाम्रो भित्री हृदयको नयन पनि भनिन्छ ।' यस वाक्यलाई सरल वाक्यमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।

दिइएको अनुच्छेदबाट एक तृतीयांशमा सारांश लेख्नुहोस् :

भाषा कुनै पनि देशको अमूल्य सम्पदा हो । एउटा भाषा लोप हुनु भनेको त्यो देशको एउटा सम्पदा नासिनु हो । त्यसैले आफ्नो देशको भाषिक सम्पदा जोगाउन राज्यले पहल गर्नुपर्छ । विभिन्न मातृभाषाको प्रयोगबाट न्युज देशको बहुसाँस्कृतिक र बहुभाषिक सौन्दर्य भित्रिन्छ । भाषालाई जीवन्त बनाउन राज्यको पहल र उक्त भाषाका वक्तामा भाषाप्राप्ति सचेतना र प्रयोग गर्ने इच्छाशक्ति आवश्यक छ । यसको आशय भाषा जीवन्त हुन सम्बन्धित वक्ता वा समुदायले बोल्नैपर्छ भन्ने हो । यसरी रहेक व्यक्तिले आफ्नो मातृभाषामा बोल्दा मात्र त्यो भाषा बाँच्छ । हरेक मातृभाषी वक्ता अर्न भाषाको प्रभावमा परेर आफ्नो भाषा बोल्न छाडे भने त्यो भाषा क्रमशः हराउँदै जान्छ । लोप हुने खतरा रहन्छ । मातृभाषीले आफ्नो भाषा बोल्न छाडेर अर्को भाषा बोल्दै जाँदा संसारका धेरै भाषा लोप भाएका छन् ।

कुनै एक शीर्षकमा १५० शब्द नघटाई निबन्ध लेख्नुहोस् :

(क) सिपयुक्त शिक्षा : आजको आवश्यकता

(ख) सामाजिक सञ्जालको सदुपयोग

(ग) मेरो देश मेरो गौरव

दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा उखान र एउटा अनुकरणात्मक शब्द पहिचान गरी तिनलाई अनुच्छेदको भन्दा फरक वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :

सिन्धु सरासर विद्यालय जान्छिन् र खुरुखुरु पढ्न थाल्छिन् । उनी कक्षामा ध्यान दिएर पढ्छिन् । हुने बिरुवाको चिल्लो पात भने भैँ उनी हरेक परीक्षामा प्रथम भएर पुरस्कृत हुन्छिन् । आएँ आँप गए भटारो भनी हतारमा काम गर्ने बानी उनको छैन ।

दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

आज पिकासोका कलाकृति संसारभरिका विख्यात कला सङ्ग्रहालयमा फेला पार्न सकिन्छ । सानो छँदा आमाले भनेका कुरा सम्भैँदै एक पटक पिकासोले भनेका छन्, "मेरी आमाले भन्नुभएको थियो, यदि तिमी सिपाही बन्यौ भने जनरल हुने छौ, धर्मगुरु बन्यौ भने पोप हुने छौ" तर म आमाले भन्नुभएका मान्छेजित्तिकै लगनशील भएँ र पिकासो बनें । उनले भने भैँ हरेक बालबालिकामा विशिष्ट सिर्जना शक्ति र प्रतिभा हुन्छ, उचित अवसर पाएमा र लगनशील भएमा जीवनलाई सार्थक बनाएर संसारलाई चहकिलो ज्योति छर्न सक्छन् ।

प्रश्नहरू

(क) 'तिमी सिपाही बन्यौ भने जनरल हुने छौ ।' यस वाक्यलाई अकरणमा वदल्नुहोस् ।

(ख) रेखाङ्कित 'बालबालिकामा' शब्दको कारक र विभक्ति पहिचान गरी लेख्नुहोस् ।

(ग) 'एक पटक पिकासोले भनेका छन् ।' यस वाक्यको उद्देश्य र विधेय लेख्नुहोस् ।

(घ) 'जीवनलाई सार्थक बनाएर संसारलाई चहकिलो ज्योति छर्न सक्छ ।' यस वाक्यलाई संयुक्त वाक्यमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।

(क) दिइएका शब्द समूहबाट शुद्ध शब्द छानी लेख्नुहोस् : १

(अ) (i) पन्चकन्या (ii) पंचकन्या (iii) पञ्चकन्या (iv) पङ्चकन्या

(आ) (i) देवाधिदेव (ii) देवाधिदेब (iii) देवाधिदेव (iv) देबाधिदेब

(ख) दिइएको वाक्यलाई शुद्ध पारी लेख्नुहोस् : २

शिक्षा मानिसलाई नैतिकवान्, सहिष्णु दक्ष र विवेकशिल बनाउन आवश्यकपर्नें भएकाले सांस्कृतिक र वैज्ञानिक शिक्षाको सन्तुलनमा जोड दिनुपर्छ ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) आज्ञार्थकका फरक फरक क्रियापद प्रयोग गरी चार वाक्यमा आफ्नो भाइलाई परीक्षाको तयारीका बारेमा सल्लाह दिनुहोस् ।

(ख) दिइएको अनुच्छेदका स्त्रीलिङ्गी वाक्यलाई पुलिङ्गी वाक्यमा परिवर्तन गरी पुनर्लेखन गर्नुहोस् :

ऊ काठमाडौँबाट पोखरा गइछ । उसले बाटामा थुप्रै मानिसहरू देखिछ । उसले आफूसँगै बसेको एकजनालाई साथी बनाइछ । उसले लैङ्गिक अधिकारका बारेमा कुरा गरिछ ।

कोष्ठकमा दिइएका सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस् :

(क) आकाश गज्र्यो । ठुलो पानी पर्यो । (वाक्य संश्लेषण)

(ख) साथीहरू साँझैमा निदाएछन् । (भाववाच्य)

(ग) सोनी चेस खेल्ने छिन् । (प्रेरणार्थक)

(घ) गुरुले भन्नुभयो, "सबै विषयको परीक्षा राम्रो गर्नुपर्छ ।" (अप्रत्यक्ष कथन)

दिइएको गद्यांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

विकास निर्माणमा शिक्षाको महत्त्वपूर्ण स्थान छ । त्यसैले हाम्रो शिक्षा कुन दर्शनबाट अभिप्रेरित छ भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ । शासनसत्ताको क्षणिक लाभहानि हेरेर शिक्षाको उद्देश्यमा परिवर्तन गर्नु भनेको सार्थकताहीन गन्तव्यमा रुमलिनु जस्तै हो । वर्तमान युगको बदलिँदो सन्दर्भसँग शिक्षा पद्धतिलाई अनुकूल गर्दै लैजानु चुनौतीपूर्ण कार्य हो । परिवर्तित युगअनुरूप शिक्षाप्रणाली र सो प्रणालीसँग मिल्दोजुल्दो पाठ्यक्रम र पाठ्यपुस्तक विकास गर्नु आवश्यक हुन्छ । वैज्ञानिक खोजअनुसन्धानले संसार निकै साँघुरो भएको छ । एक ठाउँमा घटेका घटनाले विश्वको अर्को कुनामा बस्ने व्यक्तिलाई प्रभाव पारिरहेको हुन्छ । त्यसैले देशको आवश्यकतालाई परिवर्तित विश्व परिवेशसँग तालमेल मिलाउन सक्नु नै आजको अहम् सवाल भएको छ । शिक्षाले केवल जागिरे उत्पादन गर्ने र विश्वविद्यालयमा आर्जित ज्ञान कार्यक्षेत्रमा पुगेर विसर्जन गरिने शिक्षालाई सार्थकतापूर्ण मान्न सकिँदैन । किनकि शिक्षाले त युगबोध गर्ने, जीवनको पहिचान गर्ने, कर्मठ, युगद्रष्टा र परिवर्तनशील जनशक्ति उत्पादन गरी राष्ट्रनिर्माणमा सरिक हुने व्यक्तित्व उत्पादन गर्नुपर्छ ।

प्रश्नहरू :

(क) शिक्षा दर्शनसँग किन सम्बन्धित हुन्छ ?

(ख) कस्तो काम चुनौतीपूर्ण देखिएको छ ?

(ग) विश्व निकै साँघुरो भएको छ भन्ने कुराको प्रमाण के हो ?

(घ) कस्तो शिक्षा सार्थक हुँदैन ?

कुनै एक शीर्षकमा कम्तीमा १५० शब्दसम्मको निबन्ध लेख्नुहोस् :

(क) मेरो देश मेरो सर्वस्व

(ख) समावेशी शिक्षा

(ग) नेपालमा पर्यटनका सम्भावना

कुनै एक शीर्षकमा कम्तीमा १५० शब्दसम्मको निबन्ध लेख्नुहोस् :

(क) विद्यार्थी जीवन र अनुशासन

(ख) प्राविधिक शिक्षाको महत्त्व

(ग) मेरो सुन्दर देश नेपाल

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) सम्भावनार्थ भावका फरक फरक क्रिया प्रयोग गरी चार वाक्यमा आफ्नो भावी योजनाबारे वर्णन गर्नुहोस् ।

OR

(ख) तल दिइएका एकवचनका वाक्यलाई बहुवचनमा परिवर्तन गरी अनुच्छेद पुनर्लेखन गर्नुहोस् :

ऊ समाजसेवी हो । ऊ असल स्वभावको छ । उसको साथी पनि सबैको भलो चिताउँछ । ऊ सबैको प्रिय छ ।

कुनै एक शीर्षकमा कम्तीमा १५० शब्दसम्मको निबन्ध लेख्नुहोस् :

(क) मेरो देश मेरो पहिचान

(ख) स्वस्थ जीवनका लागि योग

(ग) सामाजिक सञ्जाल

दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा उखान र एउटा अनुकरणात्मक शब्द पहिचान गरी तिनलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :

सधैँ कक्षामा अन्तिम हुने कुमार 'नपत्याउने खोलाले वगाउँछ' भने भैँ यसपालि प्रथम भएछ । कक्षामा राम्रो नतिजा ल्याएपछि कुमार छुट्टी हुनासाथ सरासर घर जान्छ । ऊ दिनहुँ विद्यालय आउँछ । ऊ कविता पनि लेख्छ । त्यसैले उसलाई हुने बिरुवाको चिल्लो पात नै भने पनि फरक पर्दैन ।

दिइएको गद्यांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

शिक्षा विकासको पहिलो पूर्वाधार हो । हालको शिक्षाले डिग्री, नम्बर र वैदेशिक रोजगारमा गवँ नगरी समाजसुधार, साहित्य सिर्जना र व्यवहार परिवर्तनमा जोड दिनुपर्छ । कविता र विकासविच अन्योन्याश्रित सम्बन्ध रहेको हुन्छ । कविताले विकासलाई मार्गदर्शन गर्न सकेको हुन्छ भने विकासले पनि समाजका सबै मानिस तथा समुदायका आधारभूत आवश्यकता सम्बोधन गर्न सक्छ । आधारभूत आवश्यकता पूरा भएपछि मानवमा सोच्ने शक्ति तथा अध्ययन अनुसन्धान गर्ने क्षमता विकासको साथै गुणात्मक साहित्य सिर्जनासमेत गर्न सक्छ । कविताको मूल लक्ष्य समाजमा परिवर्तन ल्याउनु भएकाले सर्जकले पनि परिवर्तन गर्न सक्ने खालका सन्देश अध्ययन, अनुसन्धान गरेर लेख्न सक्नुपर्छ अन्यथा लेखक तथा पाठकको समय, धन, शक्ति तथा कागजको बर्बाद मात्रै हुन्छ ।

प्रश्नहरू :

(क) हालको शिक्षा कस्तो हुनुपर्छ ?

(ख) कविता र विकासले कुन कुन कुराको सम्बोधन गर्छन् ?

(ग) आधारभूत आवश्यकता पूरा भएपछि मानिस कस्ता काम गर्न तत्पर हुन्छन् ?

(घ) कविताको मूल लक्ष्य के बताइएको छ ?

दिइएको अनुच्छेदबाट चारओटा बुँदा टिप्नुहोस् :

मेरो देशको शिक्षा ज्ञान र विज्ञानको सङ्गम बन्नुपर्छ । यस्तो शिक्षाबाट पाइने ज्ञान वा चेतनाले मानिसलाई कर्तव्य, दायित्व, सदगुण आदि सिकाउँछ । मानवीय स्वभाव र कर्मलाई सही मार्गमा लाग्न प्रेरित गर्दै कुनै कुराका फाइदा र बेफाइदाको व्याख्या गर्न सिकाउँछ । यसले मानिसलाई नैतिकवान्, सहिष्णु, दक्ष र विवेकशील बनाउन आवश्यक पर्ने नैतिक, सांस्कृतिक र वैज्ञानिक शिक्षाको सन्तुलनमा जोड दिन्छ । ज्ञान र विज्ञानले युक्त शिक्षा आर्जन गर्ने आजका विद्यार्थीमा व्यक्तिगत जीवन र सामाजिक जीवनका बारेमा गहिरो ज्ञान हुने छ । यस्तो विद्यार्थीको व्यक्तित्व विकासमा समेत यसले टेवा पुर्याउँछ । मेरो देशको शिक्षाले उत्पादन गरेका व्यक्तिमा सकारात्मक गुण भरिपूर्ण हुनुपर्छ । त्यसैले शिक्षित व्यक्तिमा शिष्टाचार, प्रतिबद्धता, सास्कृतिक सद्भाव, सामाजिक सद्व्यवहारको क्षमता हुनु जरुरी छ भन्ने मलाई लाग्छ ।

दिइएका प्रश्नका उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको अनुच्छेदबाट दुईओटा उपसर्ग र दुईओटा प्रत्यय लागेर बनेका शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :

आधुनिक समाजले परम्परागत दुष्प्रवृत्ति हटाउँदै मानव जीवनलाई स्तरोन्नति गर्नुपर्छ । कुप्रथा हटाएर समुन्नत समाजको परिकल्पनालाई साकार बनाउनु हाम्रो कर्तव्य हो ।

(ख) दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह गर्नुहोस्, एउटा विग्रह पदावली पहिचान गरी समस्त शब्द बनाउनुहोस् र द्वित्व प्रक्रियाबाट बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :

एक गहुँगोरो युवक पँधेरो माथिबाट आइरहेको थियो । सरसहयोगमा रुचि राख्ने उक्त युवकले पँधेरामा मुखसुख धोएर बसेकी सान्नानीलाई देख्यो । चन्द्रमाको जस्तो मुख भएकी सान्नानी लजाउँदै कान्छाबाको घरतिर लागिन् ।

दिइएको गद्यांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

मानवको अस्तित्व उसको वरिपरिको वातावरण तथा परिस्थितिमा निर्भर गर्दछ । मानिसको अस्तित्वका लागि वनजङ्गल, जल आदिमा पाइने प्राणी तथा वनस्पति आवश्यक हुन्छन् । वनजङ्गल, जल आदिको अस्तित्व सङ्कटमा पर्नु भनेको मानव जीवन पनि सङ्कटमा पर्नु हो । पछिल्ला दिनका के सहर, के गाउँ, जताततै यसको प्रभाव परेको देखिन्छ । अक्टोबर महिनालाई अर्वन अक्टोबर भनिन्छ । सही महिनाको रूपमा अक्टोबर मासको अन्तिम दिनलाई विश्व सहरीकरण उत्सवको रूपमा मनाउँदै आएको छ । सहरी वातावरणको उचित व्यवस्थापनबाट मानवको गुणस्तरीय जीवन सुनिश्चित हुन्छ भन्ने सोचलाई दृष्टिगत गर्दै हरेक वर्षको अक्टोबर ३१ को दिन विश्वभर सहरीकरण दिवस मनाइँदै आएको छ । सन् २०१४ मा चीनमा प्रमुख सहरी रूपान्तरण भन्ने नाराको साथ पहिलो सहरीकरण दिवस मनाइएको थियो । यसै सन्दर्भमा सहर भन्ने थितिकै हामी सबैको सोचमा सुविधा सम्पन्न ठाउँको सम्भना आउँछ । सहर एक ठूलो मानव उपयोग र सञ्चारको लागि व्यापक सुविधायुक्त स्थान हो । वास्तवमा सहर भन्नाले स्मार्ट र हरियो सहर बनाउने मात्र होइन, यो त सांस्कृतिक, सामाजिक, आर्थिक र निहित स्वार्थविनाको राजनीतिक जगत्को स्थापनाबाट वातावरणमैत्री सहर बनाउनु हो ।

प्रश्नहरू :

(क) मानव अस्तित्व केमा निर्भर हुन्छ ?

(ख) विश्व सहरीकरण उत्सव कहिले मनाइन्छ ?

(ग) पहिलो सहरीकरण दिवस कहिले र कहाँ मनाइएको थियो ?

(घ) वातावरणमैत्री सहर कसरी बनाउन सकिन्छ ?

दिइएको अनुच्छेदबाट एक तृतीयांशमा सारांश लेख्नुहोस् :

मेरो देशको शिक्षाले अनेकौं संस्कृति र तिनका मूल्य मान्यता ढकमक्क फुलाउन समयसापेक्ष रूपमा बदल्न अहम् भूमिका खेलेको छ । यसले पूर्वीय ज्ञान र चेतनाको किरण विश्वमा फिँजाएको छ । मेरो देशको शिक्षा आज आफ्नो वास्तविक पहिचान जीवन्त राखेर युगअनुकूलको विज्ञान र प्रविधियुक्त शिक्षालाई आत्मसात् गर्दै अगि बढ्न आतुर छ । बौद्धिक विकास, सभ्यताको परिष्करण र स्तरीय जीविकोपार्जनका लागि शिक्षा आवश्यक छ । त्यसैले सनातन पूर्वीय सभ्यता र अनेकौं मौलिक संस्कृति भएको मेरो देशलाई पूर्वीय सभ्यता र अनेकौं विज्ञान र प्रविधिसँग हातेमालो गर्दै अभै अगि बढाउनु जरुरी छ । मेरो देशको शिक्षालाई सिपले सुसम्पन्न बनाउन अहिलेको चुनौतीलाई अवसरका रूपमा बदल्नु छ ।

कुनै एक शीर्षकमा कम्तीमा १५० शब्दसम्मको निबन्ध लेख्नुहोस् :

(क) मेरो भविष्यको लक्ष्य

(ख) हाम्रो संस्कृति

(ग) लागुपदार्थ दुर्व्यसनको रोकथाम

दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा टुक्का र एउटा अनुकरणात्मक शब्द पहिचान गरी तिनलाई अनुच्छेदमा दिइएको भन्दा फरक वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :

हरिले रामलाई मिहिनेत गरेर पढ परीक्षा नजिकिँदै छ भन्दा कानमा तेल हालेर बस्यो । अहिले लेख्ने बेलामा आत्तियो र राम्रो अङ्क ल्याउन पनि सकेन । बुबाआमालाई आफ्नो नतिजा देखाउनुपर्छ भनेर सुटुक्क आफ्नो कोठामा पसेर लुक्छ ।

दिइएको अनुच्छेदमा रेखाङ्कन गरिएका शब्दको पदवर्ग पहिचान गर्नुहोस् :

स्यावास ! तिमी नै प्रथम हुन्छौ भन्ने मलाई पुरा विश्वास थियो भनेर गुरुले त्यो दिन भन्नुभएको कुरा म अभै भलभली सम्भन्छु ।

दिइएको अनुच्छेदबाट चारओटा बुँदा टिप्नुहोस् :

शिक्षाका क्षेत्रमा हिजोभन्दा आज कैयौं सकारात्मक कार्य भएका छन् । माध्यमिक शिक्षासम्म निःशुल्क शिक्षाको व्यवस्था हुनु, थुप्रै विश्वविद्यालय खोलिनु चानचुने कुरा होइन । उच्च शिक्षा अध्ययन गर्न खर्च बोकेर सहर पस्ने वातावरणको अन्त्य हुनु अर्थात् गाउँ गाउँमा क्याम्पस खोलिनु र उच्च शिक्षा सुलभ हुनु मेरो देशको शिक्षाका लागि गर्व गर्न लायक कुरा हुन् । क्याम्पस र विद्यालयमा इन्टरनेट सेवा जोडिनु, सूचना र प्रविधिमा विद्यालयका विद्यार्थीको समेत पहुँच हुनुले मेरो देशका विद्यार्थीको ज्ञान प्राप्त गर्ने सूचनाको क्षितिज फराकिलो भएको छ । आज देशभरिका विद्यार्थीले सूचना प्रविधिलाई एउटा विषयका रूपमा पढ्न पाएका छन् । विद्यालय तहदेखि कम्प्युटर पाठ्यक्रम र तदनुरूप पाठ्यपुस्तकको व्यवस्था हुनुलाई मैले यो देशको विद्यालयीय शिक्षामा आएको युगीन फड्कोको ठानेको छु ।

कुनै एक शीर्षकमा कम्तीमा १५० शब्दसम्मको निबन्ध लेख्नुहोस् :

(क) मेरो देश मेरो गौरव

(ख) प्रविधिमैत्री सिकाइ

(ग) भ्रष्टाचार रोकथाम र नियन्त्रण

कुनै एक प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) खाली जमिनमा वृक्षरोपण गर्नका लागि आवश्यक बिरुवाको माग गर्दै जिल्ला वन कार्यालयलाई लेखिने निवेदनको नमुना तयार पानुहोस् ।

(ख) विद्यालयले मनाएको वार्षिकोत्सव कार्यक्रमका विषयवस्तु समेटी राष्ट्रिय दैनिक पत्रिकामा प्रकाशन गरिने समाचारको नमुना तयार पार्नुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) आफ्नो समाजमा देखिएको कुनै एक सामाजिक समस्याका बारेमा जानकारी गराउँदै टोलवासीका तर्फबाट स्थानीय पत्रिकाका सम्पादकलाई लेख्ने पत्रको नमुना तयार पार्नुहोस् ।

OR

(ख) विद्यालयले आयोजना गरेको जिल्लास्तरीयं नृत्य प्रतियोगितामा प्रमुख अतिथिका रूपमा उपस्थित भइदिन अनुरोध गर्दै पालिका प्रमुखलाई लेखिने निमन्त्रणा पत्रको नमुना तयार पार्नुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) विद्यालयद्वारा आयोजित खेलकुद कार्यक्रम सञ्चालनका लागि आर्थिक सहयोग गरिदिन अनुरोध गर्दै वडाध्यक्षलाई लेख्ने निवेदनको नमुना तयार पार्नुहोस् ।

OR

(ख) आफ्नो विद्यालयको वार्षिकोत्सव कार्यक्रमलाई समेटी एउटा समाचारको नमुना तयार पार्नुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) आफ्नो टोलको कच्ची बाटाका कारण उत्पन्न भएका समस्याबारे अवगत गराउँदै उक्त बाटालाई यथाशीघ्र अलकत्रे बाटो बनाउन सम्बन्धित निकायको ध्यानाकर्षणका लागि कुनै एक राष्ट्रिय दैनिकका सम्पादकलाई लेख्ने चिठीको नमुना तयार पार्नुहोस् ।

OR

(ख) स्थानीय वनस्पतिको प्रयोग गरी तयार पारिएको कुनै एक सुगन्धित अगरबत्ती उत्पादक कम्पनीका तर्फबाट दिइने विज्ञापनको नमुना तयार पार्नुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) विद्यालयमा जम्मा हुने फोहोर व्यवस्थापन गरिदिन अनुरोध गर्दै वडा कार्यालयलाई लेख्ने निवेदनको नमुना तयार पार्नुहोस् ।

OR

(ख) विद्यालयको वार्षिकोत्सव समारोहमा अतिथिलाई आमन्त्रण गर्न दिइने निमन्त्रणा पत्रको नमुना तयार पार्नुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) कक्षा १० को अनिवार्य विषयका पाठ्यपुस्तक उपलब्ध गराइदिन अनुरोध गर्दै मनकामना पुस्तक पसल, गोरखाको तर्फबाट जनक शिक्षा सामग्री केन्द्र लिमिटेड, सानोठिमी भक्तपुरलाई लेख्ने पत्रको नमुना तयार पार्नुहोस् ।

OR

(ख) आफ्नो पालिकाले आयोजना गरेको अन्तर विद्यालयस्तरीय हाजिरजवाफ प्रतियोगिता कार्यक्रमको गतिविधि समेटी समाचारको नमुना तयार पार्नुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) 'जानकी पुस्तक पसल' धनुषाका तर्फबाट कक्षा १० का अनिवार्य विषयका पाठ्यपुस्तक उपलब्ध गराइदिन अनुरोध गर्दै जनक शिक्षा सामग्री केन्द्र, लिमिटेड, सानोठिमी भक्तपुरलाई लेख्ने पत्रको नमुना तयार पार्नुहोस् ।

OR

(ख) अर्गानिक मह उद्योगद्वारा उत्पादित शुद्ध महको व्यापार प्रवर्धनका लागि गरिने विज्ञापनको नमुना तयार पार्नुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) आफ्नो टोलमा शुद्ध पिउने पानीको व्यवस्था गरिदिन अनुरोध गर्दै वडा अध्यक्षलाई लेख्ने निवेदनको नमुना तयार पार्नुहोस् ।

OR

(ख) राष्ट्रपति रनिड सिल्ड प्रतियोगितामा आफ्नो विद्यालय प्रथम भएको विषय समेटी समाचार बनाउनुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) शैक्षिक अवलोकन भ्रमणका लागि आर्थिक सहयोगको अनुरोध गर्दै आफ्नो वडाका वडाध्यक्षलाई लेख्ने निवेदनको नमुना तयार पार्नुहोस् ।

(ख) विद्यालयको वार्षिकोत्सव समारोहमा अतिथिहरूलाई आमन्त्रण गर्ने निमन्त्रणा पत्रको नमुना तयार पार्नुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) तपाईंको विद्यालयमा फुटबल खेलका लागि आवश्यक भौतिक पूर्वाधार विस्तार गरिदिन अनुरोध गर्दै बडाध्यक्षलाई लेख्ने निवेदनको नमुना तयार गर्नुहोस् ।

OR

(ख) तपाई सहभागी भएको साँस्कृतिक कार्यक्रमको समाचारको नमुना तयार पार्नुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दुर्व्यसनले समाजमा पार्ने असरका सम्बन्धमा युवावर्गलाई सचेत गराउन अनुरोध गर्दै गोरखापत्रका सम्पादकलाई लेख्ने चिठीको नमुना तयार पार्नुहोस् ।

OR

(ख) विद्यालयको वार्षिकोत्सवमा अभिभावक तथा अतिथिलाई निमन्त्रणा गर्ने पत्रको नमुना तयार पार्नुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) विद्यालयमा आवश्यक खेलकूद सामग्रीको व्यवस्था गरिदिन आग्रह गर्दै विद्यालयका प्रधानाध्यापकलाई निवेदन लेख्नुहोस् ।

OR

(ख) विद्यालयले आयोजना गरेको वार्षिकोत्सव तथा अभिभावक दिवस समारोहका गतिविधिलाई समेटेर समाचार तयार पार्नुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) आफ्नो घर टाढा भएकाले छात्रावासको व्यवस्था गरिदिन अनुरोध गर्दै प्रधानाध्यापकलाई लेख्ने निवेदनको नमुना तयार गर्नुहोस् ।

OR

(ख) आफ्ना दाजुको विवाहको अवसरमा आफन्तलाई आमन्त्रण गर्ने निमन्त्रणा पत्रको नमुना तयार पार्नुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) शारदा पुस्तक भण्डार जनकपुरधाम, धनुषाले रत्नपुस्तक भण्डार भोटाहिटी, काठमाडौँबाट प्रकाशित पुस्तकहरू यथाशीघ्र पठाइदिन अनुरोध गर्दै एउटा चिठी तयार पार्नुहोस् ।

OR

(ख) आफ्नो विद्यालयको वार्षिकोत्सव कार्यक्रमको विषयलाई समेटी समाचार तयार पार्नुहोस् ।

दिइएको अनुच्छेदबाट उपयुक्त शब्द पहिचान गरी खाली ठाउँ भर्नुहोस् : २

पूजा तिज पर्व मनाउन हिराको हार लगाएर आफ्नै सुरमा माइत हिँडिन् । आमाले गत साल जसरी भए पनि आउन कर गर्नुभएको थियो । त्यस दिन रातो टीका लगाएर छमछम नाच्ने साथीको भिड देखेर उनी छक्क परिन् ।
(क) 'ढिपी' को पर्यायवाची शब्द …… हो ।
(ख) 'जित' को विपरीतार्थी शब्द … हो ।
(ग) अनेकार्थी शब्द …… हो ।
(घ) 'व्यक्ति वा मानिसको समूह' बुझाउने शब्द …… हो ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) कक्षा १० का विद्यार्थीहरूले शैक्षिक भ्रमणको व्यवस्था मिलाइदिन अनुरोध गर्दै विद्यालयका प्रधानाध्यापकलाई लेख्ने निवेदनको नमूना तयार पार्नुहोस् ।

(ख) आफ्नो विद्यालयका विद्यार्थीहरूले तयार पारेको विज्ञान सामग्री प्रदर्शनी कार्यक्रमको समाचार तयार पार्नुहोस् ।

दिइएको अनुच्छेदबाट उपयुक्त शब्द पहिचान गरी खाली ठाउँ भर्नुहोस् :

त्यस बेला पृथ्वीमा सर्वत्र अन्धकार मात्र थियो । विचरा मान्छे त्यस समयमा जन्मन अन्धकारमै, सङ्घर्ष गरी बाँच्न अनि अन्धकारमै मर्न अभिशप्त थिए । मानिसको त्यो दयनीय अवस्थादेखि प्रमिथसलाई दुःखको अनुभूति भयो । एक दिन उनले स्वर्गबाट आगाको फिल्को चोरी पृथ्वीमा ल्याए अनि मान्छेलाई दिए ।

(क) 'धरणी' को पर्यायवाची शब्द ........... हो ।

(ख) 'नर्क' को विपरीतार्थी शब्द .................. हो ।

(ग) अनेकार्थी शब्द .................. हो ।

(घ) 'आगो' को लघुतावाची शब्द ............ हो ।

(क) दिइएका शब्द समूहबाट शुद्ध शब्द छानी लेख्नुहोस् :

(अ) (i) निरव्कुश (ii) निरंकुश (iii) निरन्कुश (iv) निरङ्कुश

(आ) (i) संशोधन (ii) संसोधन (iii) शंशोधन (iv) शंसोधन

(ख) दिइएका वाक्यलाई शुद्ध पारी लेख्नुहोस् :

आज माइजु बिहानै भाइ सँग गाउँ फर्कीनुभयो । रमेश उमेश र दिनेश भोलि जालान् ।

दिइएको प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको अनुच्छेदबाट दुईओटा उपसर्ग र दुईओटा प्रत्यय लागेर बनेका शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :

हामीले आफ्नो मौलिक र जातीय पहिचान बोकेको नेपाली संस्कृतिको अवमूल्यन नगरी तिनको संरक्षणमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ ।

(ख) दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह गर्नुहोस्, एउटा विग्रह पदावली पहिचान गरी समस्त शब्द बनाउनुहोस् र द्वित्व भएर बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :

चारकोसे फाडीमा लामो पुच्छर भएको मात्र होइन, चार पाउ भएका पनि प्रशस्त छन् । हिजोआज हृष्टपुष्ट, कामचोर पनि भेटिन्छन् । तसर्थ छिटोछिटो भातसात कपाकप खाएर अरूसँग फैँकफगडा नगरी सरसामान बोकेर आफ्नै काममा लाग्नुपर्दछ ।

दिइएको अनुच्छेदलाई सामान्य भविष्यत् कालमा परिवर्तन गर्नुहोस् :

सीमा राजनीति गर्छिन् । उनी देश र जनताका लागि काम गर्ने अठोट लिन्छिन् । उनी चाँडै नै जनताको मत जित्न सफल हुन्छिन् । नभन्दै उनी देशका लागि काम गर्ने सुनौलो अवसर पनि पाउँछिन् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) सम्भावनार्थ भावका फरक फरक क्रियापदको प्रयोग गरी चार वाक्यमा आगामी समयमा आफ्नो सफलताको अनुमान बारे वर्णन गर्नुहोस् ।

OR

(ख) दिइएका वाक्यलाई मध्यम आदरमा परिवर्तन गरी पुनर्लेखन गर्नुहोस् :

तपाईँ विद्वान् भएर पनि किन घमण्डी बन्नुहुन्छ ? उहाँले त तपाईँलाई सम्मान गरेर पो बोलाउनुभएको हो । उहाँको परिवारले तपाईँलाई असल व्यक्ति भन्नुहुन्थ्यो । तपाईँको बानी अलि फरक रहेछ ।

कोष्ठकमा दिइएका सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस् :

(क) राधा दुई दिन माइत बसिन् । राधा घर आइन् । (वाक्य संश्लेषण)

(ख) माइजूले सेल रोटी र अनर्सा पकाउनुभयो । (कर्मवाच्य)

(ग) तिमी कविता लेख्दै छौ । (प्रेरणार्थक)

(घ) गुरुले भन्नुभयो, "सबैले परिश्रम गर्नुपर्छ ।" (अप्रत्यक्ष कथन)

दिइएको गद्यांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

प्राचीन कालदेखि नै नेपाल विभिन्न धर्म मान्ने मानिसहरूको बसोबास गर्ने थलो हो । नेपालमा मुख्यतया हिन्दुधर्म र बौद्ध धर्मको बाहुल्य रहेको छ । यी बाहेक इस्लाम, इसाई, किराँत, बहाई, शिख लगायत अन्य धर्मावलम्बीहरू पनि उत्तिकै स्वतन्त्र रूपमा रहेका छन् । (हिन्दु धर्म अन्तर्गत शैव, वैष्णव, शाक्त, सौर्य आदि सम्प्रदाय पर्दछन् भने बौद्ध धर्ममा हिनयान, महायान, बज्रयान, तन्त्र तथा मन्त्रयान, सहजयान र बोन्यो तथा लामा सम्प्रदाय आदि पर्दछन् ।) यी धर्महरू समयानुसार विभिन्न सम्प्रदाय तथा उपसम्प्रदायमा परिमार्जित हुँदै गाएको पाइन्छ । नेपाली समाजमा प्रकृति, पितृ तथा अदृश्य शक्तिको पूजा गर्ने प्रचलन पनि रहेको छ । पश्चिम नेपालमा मष्टो, पूर्वी, पहाडमा चण्डी वा देवी, तराईमा संसारीमाई, हिमाली क्षेत्रमा हिन्दु र बुद्धप्रति जनमानसको आस्था र विश्वास रहेको पाइन्छ । नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक एवम् बहुसांस्कृतिक विशेषतायुक्त देश हो । यहाँ सांस्कृतिक विविधताभित्र एकता पाइन्छ । यहाँका विविध संस्कृतिहरूबिच परापूर्वकालदेखि नै अपूर्व मेल रहिआएको छ । सांस्कृतिक बहुलवादका सिद्धान्तबाट सिञ्चित संस्कृति भएकोले यहाँ सांस्कृतिक सम्बन्धको पनि आदानप्रदान भएको पाइन्छ । नेपाललाई साभ्रा संस्कृतिको विकास भएको मुलुक भनी गौरव गर्न सकिन्छ ।

प्रश्नहरू :

(क) नेपाललाई किन बहुधार्मिक राष्ट्र भनिन्छ ?

(ख) नेपालमा हिन्दु र बौद्धका कुन कुन सम्प्रदाय छन् ?

(ग) धर्महरूमा कसरी परिमार्जनको प्रभाव बढ्दो छ ?

(घ) सांस्कृतिक बहुलवादको तात्पर्य के हो ?

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएका बुँदाका आधारमा कथा तयार पारी शीर्षकसमेत लेख्नुहोस् :

कुनै गाउँमा गोरे र जुठे नाम गरेका दुई युवक बस्नु ............ तिनीहरूले गाउँमा केही काम नपाउनु .......... तिनीहरू दुवै कामको खोजीमा विदेशतिर लाग्नु ........... दुवै मिलेर काम गर्नु ........... विदेशमा धेरै पैसा कमाउनु .......... एकदिन दुवै घरतर्फ फर्कन सहमत हुनु ........ फर्कने क्रममा जुठेको मनमा पाप उब्जनु .......... गोरेलाई आफ्नो कुरा मान्न राजी गराई ल्याएको पैसा जङ्गलमै गाड्नु .......... घर जानु .......... सुटुक्क जुठेले एक्लै पैसा लैजानु .............. गोरे र जुठे दुवै जङ्गलमा पैसा लिन जानु ............. पैसा नदेख्दा गोरेलाई आरोप लगाउनु ............... गोरे तीन छक्क पर्नु ........... दुवैबिच भनाभन हुनु ........... जुठेले चलाखीपूर्वक जलदेवताका रूपमा रुखको टोड्कोमा बाबुलाई लुकाएर राख्नु ............ गोरेले आगो लगाउनु .......... बाबु निस्कनु ........ फुटो कुरा गर्न सहयोग गरेकोमा बाबु पछुताउनु ........... वास्तविक चोरको बारेमा पोल खोल्नु ........... सम्पूर्ण सम्पत्ति गोरेले नै पाउनु ........... लोभले लाभ लाभले विलाप भन्ने सन्देश प्राप्त ।

OR

(ख) 'महिला सशक्तीकरण' शीर्षकमा एउटा संवाद तयार पार्नुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) आफ्नो नयाँ घरमा विद्युत् लाइन जडान गरिदिन अनुरोध गर्दै विद्युत् प्राधीकरणको स्थानीय शाखालाई निवेदन लेख्नुहोस् ।

OR

(ख) धौलागिरी अचार उत्पादन केन्द्रद्वारा उत्पादित अचारको बिक्री प्रवर्धन गर्ने उद्देश्यले प्रसारण गर्नुपर्ने विज्ञापनको नमूना तयार पार्नुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) ढढेलो नियन्त्रण गर्न जनचेतनाका साथै सम्बन्धित निकायलाई ध्यान आकर्षण गराइदिन अनुरोध गर्दै राष्ट्रिय दैनिकका सम्पादकलाई एउटा चिठी लेख्नुहोस् ।

OR

(ख) तपाईँकी दिदीको विवाहका लागि आफन्तलाई आमन्त्रण गरिने निमन्त्रणा पत्रको नमूना तयार पार्नुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) आफ्नो विद्यालयमा पुस्तकालय निर्माण गर्न बजेट माग गर्दै आफ्नो वडाका वडाध्यक्षलाई निवेदन लेख्नुहोस् ।

OR

(ख) विद्यालयको वार्षिक उत्सवमा अभिभावकलाई दिइने निमन्त्रणा काडँको नमूना तयार गर्नुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) विद्यार्थी पुस्तक पसल हेटौंडाका तर्फबाट ललितपुरको साभा प्रकाशनलाई कक्षा १० का अनिवार्य विषयका केही पाठ्यपुस्तक पठाइदिन अनुरोध गर्दै चिठी लेख्नुहोस् ।

OR

(ख) विद्यालयका नयाँ प्रधानाध्यापकलाई दिइने शुभकामना पत्र तयार पार्नुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) आफ्नो गाउँको बाटो यसै वर्ष कालोपत्रे गरिदिनका लागि पालिकाको योजनामा समेटिदिन अनुरोध गर्दै स्थानीय पालिकालाई निवेदन लेख्नुहोस् ।

(ख) जनहित सामुदायिक वन उपभोक्ता समिति जानकी गाउँपालिका ३ कट्टीले आयोजना गरेको वृक्षारोपण कार्यक्रममा सबै उपभोक्तालाई सहभागी हुन आग्रह गर्दै निमन्त्रणा पत्र तयार पार्नुहोस् ।

दिइएका वाक्यमा रेखाङ्कन गरिएका शब्दको पदवर्ग पहिचान गरी लेख्नुहोस् :

तिमी दुई जना विवाहपछि पनि आमासँगै बस्नुपर्छ । यो बुढेसकालमा ती आमालाई छाडेर जान पाउन्नौ ।

यदि तपाईँ 'घरको माया' एकाङ्कीको पात्र लालबहादुर हुनुभएको भए साथीहरू स्वदेश फर्केँदा के गर्नुहुन्थ्यो ? आफ्ना तर्क लेख्नुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) दिइएको कथ्यांश पढी सोधिएका प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर लेख्नुहोस् :

बाबुको स्थानमा मुरलीधर बस्न गएको देखेर बरियातमा आएका ठिटा परस्पर कानेखुसी गर्न थाले । मुरलीधर जिल्लाभरिका विख्यात पण्डित थिए । उनलाई कन्यापक्षका धेरै मानिसले चिन्थे । श्रीधर र मुरलीधरले जिउनीका विषयमा वर्षदिनसम्म मुद्दा लडेको पनि धेरै जनालाई थाहा थियो । कन���यापक्षका बुढापाकाले भने, "त्यस्ता महापुरुषका सन्तान आफ्नो कर्तव्य किन छोड्थे । तव पो मानिस कुलघरान भन्छन् ।"

प्रश्न

(अ) 'कर्तव्य' कथामा नेपाली समाजको वास्तविकतालाई कसरी प्रस्तुत गरिएको छ ? समीक्षा गर्नुहोस् ।

OR

(ख) दिइएको कवितांश पढी सोधिएका प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर लेख्नुहोस् :

प्रिय सम्पादक !
फेरि कुन देशको कल्पना गरेर छापिरहनुभएको छ तपाईँ
वम वर्षका खबरहरू
बालिग मताधिकारका कुराहरू
साहित्यिक आन्दोलनका इतिहासहरू
अन्तरिक्ष यानका गतिविधिहरू
तपाईँले गर्व गर्ने सगरमाथालाई काँधमा बोकेर उभिएको यो गाउँ !
तपाईँलाई नगारिकताको प्रमाणपत्र बाँड्ने देशको जन्मदाता यो गाउँ !
अहिले पनि यो
ढिकीच्याउँ ढिकीच्याउँ !!
एउटा खुट्टो उचालेर ढिकीमा उभिइरहेकै छ ।

प्रश्न

(अ) 'गाउँमाथि एउटा कविता' कवितामा ग्रामीण जनजीवनको कस्तो चित्र उतारिएको छ ? समीक्षा गर्नुहोस् ।

यदि 'कर्तव्य' कथाका पात्र मुरलीघरका ठाउँमा तपाईँ हुनुभएको भए आफ्ना माइप्रति कस्तो व्यवहार गर्नुहुन्थ्यो ? तर्क दिएर लेख्नुहोस् ।

दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा टुक्का र एउटा अनुकरणात्मक शब्द पहिचान गरी अनुच्छेदको भन्दा फरक वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :

समयमै काम पुरा गर भन्दा-कानमा तेल हालेर वस्यौ न त्यो वेला भनेको कुरा फटाफट गर्गिदएको भए आज यसरी हावा खानु पर्दैनथ्यो । अहिले भलभली सम्फेर पछुतो मान्नु वेकार छ ।

(क) दिइएका शब्द समूहबाट शुद्ध शब्द छानी लेख्नुहोस् :

(अ) संशोधन शंशोधन शंसोधन संसोधन

(आ) विरुवा विरुवा विरुवा चिरुवा

(ख) दिइएको वाक्यलाई शुद्ध पारी सार्नुहोस् :

जमानसिंहले भन्यो, किन गाउँ छाडेको कान्छा सारा खेति धान्नुपर्ने ग्यानी छोरो परदेश पो आएछ ।

कुनै एक प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) दिइएको एकाङ्कीको अंशका आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

किन वस्ने यहाँ ? एक गाँस खानका निम्ति नोकरी गर्नुपरे आफ्नै घरमा आफ्नै दाजुभाइहरूको गरौँला । जति पिसना वहाउनुपरे पनि आफ्नै घरवारीमा वहाउँला । एक गेडा मकै भए पनि आफ्नै माटामा उब्जाउँला । यसरी सवैको हेलाहाँसो भएर म त वसिदनँ यहाँ । साराले आफ्नै देशमा काम पाएका छन्, हामीले विदेशमा यसरी लत्रेर वस्नुपर्छ र ?

प्रश्न

(अ) युवाहरूलाई विदेसिनबाट रोक्न 'घरको माया' एकाङ्कीले कस्तो सन्देश दिएको छ ? दिइएको अंशसहित पाठका आधारमा समीक्षा गर्नुहोस् ।

OR

(ख) दिइएको जीवनीको अंशका आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

देवकोटाको कवित्व प्रतिभा, कवितको गुणात्मक मूल्य र सङ्ख्यात्मक योगदान आज पनि अद्वितीय रहेको छ । नेपाली कवितको अहिलेसम्मको यात्रामा प्रतिभा रचना परिणाम र उत्कृष्ट गुणस्तरका दृष्टिले देवकोटा सर्वोच्च कवि मानिएका छन् ।

प्रश्न

(अ) जीवनीको अंश र मूल पाठका आधारमा नेपाली भाषा साहित्यका क्षेत्रमा गहाकार्त्व लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले पुऱ्याएका योगदानको समीक्षा गर्नुहोस् ।

दिइएको अनुच्छेदमा रेखाङ्कन गरिएका शब्दको पदवर्ग पहिचान गरी लेख्नुहोस् :

वृद्ध मानिसले आदर्श वचन व्यक्त गरेपछि हामी ध्यानपूर्वक उनका विचार सुन्न थाल्यौँ । वृद्धले बोलेका हरेक वाणीमा मानव जीवनको अस्तित्व समावेश भएका थिए त्यहाँबाट उठ्न मन लागेन ।

दिइएको अनुच्छेदबाट उपयुक्त शब्द पहिचान गरी खाली ठाउँ भर्नुहोस् :

जमदार वा ऐना हेर्दै मुस्काइरहेका थिए "बुढेसकालमा पनि कति नक्कल पार्न जानेको" भनी छेउमै बसेकी श्रीमतीले भनिन् । त्यसो नभन, हामी पल्टनमा हुँदा यही टोप लगाएर हिँड्थ्यौं भन्दै बुढा हिँडे ।

(क) 'दर्पण' को पर्यायवाची शब्द ……… हो ।

(ख) 'सक्कल' को विपरीतार्थी शब्द …… हो ।

(ग) समूहवाची शब्द ………. हो ।

(घ) 'तोप' शब्दको श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द (……….. हो ।

कोष्ठकमा दिइएका सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस् :

(क) जाडो धेरै भएपछि हामी घाम ताप्न गयौं । (वाक्य विश्लेषण)

(ख) भाइवहिनीद्वारा पाठ पढिन्छ । (कर्तृवाच्य)

(ग) सानी सबेरै उठ्छे । (प्रेरणार्थक वाक्य)

(घ) आमाले सबैलाई खाना खान बोलाउनुभयो । (प्रत्यक्ष कथन)

रेखाङ्कित शब्दको पदवर्ग पहिचान गरी लेख्नुहोस् :

आफ्ना बृवालाई घरमा एकलै छाडेर उनी कता हिँडेछन् । बिरामले थला परेका मानिसलाई यसरी छोड्न हुँदैन । अभ घरभित्र पो थुनेका रहेछन् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएको एकाङ्कीको अंशका आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

को बस्छ यो ठाउँमा ? अघाइयो । मलाई त यहाँ जे पनि गन्हाउने पो हुन लाग्यो । खान थाल्यो भुटुन गन्हाउने, पिउन थाल्यो पानी गन्हाउने, रेल गन्हाउने, यो त ठाउँ नै गन्हाउने पो रहेछ । आफ्नो गाउँमा त भकारोकै छेउमै गुन्द्री हालेर सुत्दा पनि गन्हाउँदैनथ्यो । मलकै भारी पनि गन्हाउँदैनथ्यो । फेरि तातो पानी, तातो हावा, यस्तो दुःख खाएर को बस्न सक्छ यहाँ ?

प्रश्न

(अ) बतासे परदेशमा किन अघाइन् ? 'घरको माया' एकाङ्कीका आधारमा विवेचना गर्नुहोस् ।

OR

(ख) दिइएको जीवनीको अंश पढी सोधिएको प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

सादा जीवन उच्च विचार र मानव सेवामा समर्पित भएका कारण रुइत आफ्ना सपना पूरा गर्न सफल भएका हुन् । सफल र लोकप्रिय बन्न विदेशै जानुपर्छ भन्ने सोचलाई रुइतले गलत साबित गरिदिएका छन् । नेपालमै बसेर संसारभरिका मानिसको सेवा गर्न र जीवनलाई सार्थक बनाउन सकिन्छ भन्ने कुराका लागि रुइतको जीवनी अनुपम दृष्टान्त हो । धैर्य, साहस, दृढ इच्छाशक्ति र सङ्घर्षबाट मानिस आफ्नो लक्ष्यमा पुग्न सक्छ भन्ने कुराको प्रेरणा उनको जीवनीबाट पाउन सकिन्छ ।

प्रश्न

(अ) सन्दुक रुइतले कसरी आफ्नो जीवनलाई सार्थक बनाए ? समीक्षा गर्नुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) दिइएका बुँदाका आधारमा कथा तयार पारी शीर्षकसमेत लेख्नुहोस् :

सहरमा एक प्रतिष्ठित व्यापारी हुनु .......... विवाह गरेको धेरै समयसम्म सन्तान नहुनु ....... टेस्टट्युब प्रविधिबाट एउटा छोरो जन्मिनु ......... अत्यन्तै माया गरेर छोरो हुर्काउनु ......... छोरालाई केही कुराको अभाव हुन नदिनु ........ जति पैसा माग्दे पनि दिनु ........ छोरो साथीहरूसँग पनि रमाउनु ..............

साथीहरूका बारेमा परिवारले चासो नदिनु ......... ऊ कुलतमा फर्नु ..........लागुपदार्थ सेवन गर्नु ......... प्रहरीले समात्नु ......... आमाबुवा चिन्तित हुनु .............. छोरो घर नआउनु .......... छोरो खोजिदिन प्रहरीलाई आग्रह गर्नु ......... प्रहरीले छोरो समातिएको जानकारी दिनु .......... .आमाबुवा छाँगाबाट खसे जस्तै हुनु ............ छोरालाई समय दिन नसकेकामा पछुतो मान्नु ........ छोराको रेखदेख गर्ने वाचा गर्नु .............. घर फर्कनु ।

OR

(ख) 'सुशासन' शीर्षकमा शिक्षक र विद्यार्थीविच भएको संवाद लेख्नुहोस् ।

"घरको माया' एकाङ्कीका पात्र लालबहादुरलाई चाहिँ देशको माया नलागेकै हो ? आफ्ना साथीहरू स्वदेश फर्कन लाग्दा पनि उनी भने परदेशमा नै बस्त खोजेका हुन् त ? आफ्नो तर्क दिनुहोस् ।

'घरको माया' एकाङ्कीको पात्र लालबहादुरका ठाउँमा तपाईँ हुनुभएको भए जमानसिंहले नेपाल फर्कने कुरा गर्दा के गर्नुहुन्थ्यो ? आफ्नो तर्क प्रस्तुत गर्नुहोस् :

यदि तपाईँ 'कर्तव्य' 'कथाको पात्र मुरलीधरको ठाउँमा हुनुभएको भए के गर्नुहुन्थ्यो ? आफ्नो तर्क दिनुहोस् :

(क) दिइएका शब्द समूहबाट शुद्ध शब्द छानी लेख्नुहोस् :

(अ) (i) असमञ्जस (ii) अशमन्जस (iii) असमन्जस (iv) असमञ्जश

(आ) (i) विउविजन (ii) विउविजन (iii) विउबिजन (iv) विउबिजन

(ख) दिइएको वाक्यलाई शुद्ध पारी लेख्नुहोस् :

श्रीधरले रुन्चे स्वरले भने, दाज्यु अस्ति देखि दम बढून थाल्यो । मलाइ अब धेरै दिन वाञ्छुला जस्तो लार्गैन ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) सामान्यार्थक भावका अलग अलग क्रियापदको प्रयोग गरी चार वाक्यमा आफूले सम्पादन गरेका कुनै कार्यको वर्णन गर्नुहोस् ।

(ख) दिइएका वाक्यलाई एक वचनमा परिवर्तन गरी पुनर्लेखन गर्नुहोस् :

उनीहरू असाध्यै रमाइला छन् । जहाँ गए पनि खुसी हुन सक्छन् । हामी भने त्यस्ता कार्यमा अलि पछि परेका छौं । तिमीहरू निरन्तर अगाडि बढ ।