Nepali

तलको अनुच्छेदमा रेखाङ्कन गरिएका शब्दहरूको अक्षर संरचना देखाई अक्षर सङ्ख्यासमेत देखाउनुहोस् . 

मानिसका आ-आफ्ना रुचि र चाहना हुन्छन् । कसैलाई हिमाल आरोहण गर्न मन लाग्छ भने कसैलाई इतिहास र संस्कृतिको अध्ययन गर्न मन लाग्छ । केशवमणि आफूलाई हवाईजहाज उडाउन अति मनपर्ने बताउँछ ।   

तलको अनुच्छेदलाई शुद्ध गरी पुनर्लेखन गर्नुहोस् : 

शहरकारीका माध्यमबाट वेलायतले उल्लेख्य समृद्धि हासिल गन्यो । विश्वका अन्य देशले पनि यसको अनूसरण गर्न थाले । सहकार्य गर्दा आम जनसमूहमाझ छरिएर रहेको पुँजी प्रतिभा र प्रविधि को एकीकृत उपयोग हुने गर्दछ ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् : 

(क) तलको अनुच्छेदबाट एउटा पारिभाषिक शब्द र एउटा अनुकरणात्मक शब्द पहिचान गरी तिनलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :

अव्यवस्थित तरिकाले वजनजङ्गल कटानी हुँदा भूक्षयको जोखिम बढ्न थालेको छ । सीमित व्यक्तिले सुटुक्क वनजङ्गल कटानी गरे पनि परिणाम सबैले भोग्नु परेको देख्दा म त छक्क पर्छु ।

(ख) तलको अनुच्छेदबाट एउटा उखान र एउटा टुक्का पहिचान गरी तिनलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :

हरेक व्यक्तिले आफ्नो जीवनलाई व्यवस्थित गर्न योजना बनाएर काम गर्ने हो भने जीवनमा अगाडि बढ्न कसैको गोडा मल्नु पर्दैन । कतिपय मानिसहरू भने समय छँदा कानमा तेल हालेर बस्ने अनि जब पर्यो राती तब बुढी ताती भनेझैँ अन्तिम समयमा आएर आत्तिने गर्दछन् । यस्ता मानिसहरू देख्दा मलाई भिरबाट लड्ने गोरुलाई राम राम भन्न सकिन्छ तर काँध हाल्न सकिन्न भन्ने भनाइ सम्झना आउँछ ।

तलको अनुच्छेदमा रेखाङ्कन गरिएका पदहरूको शब्दवर्ग पहिचान गरी लेख्नुहोस् : 

सुबोधको कुरा मलाई साह्रै तितो लाग्यो । उहाँबाट यस्तो कुरा सुन्नुपर्ला भन्ने किञ्चित शङ्का थिएन । छोराछोरीका लागि पहिले भाग छुट्याएर मात्र मेरो पतिले खाने कुरा खानुभएको झल्याँस्स सम्झन पुगेँ ।

 तलको अनुच्छेदबाट दुईओटा तत्सम र दुईओटा आगन्तुक शब्द पहिचान गरी लेख्नुहोस् : 

अक्षता हेरे झैँ पत्रिकामा फाइल हेर्दै हार्डडिस्कमा राख्दै गर्न थाल्यो एन्टिभाइरस गोर्खे । आधा जति पुऱ्याएपछि राक्षस जस्तो घिनलाग्दो देखिने भाइरस भेट्यो । त्यसपछि गोर्खेले भाइरसलाई घेरामा पार्ने कोसिस गन्यो ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् : 

(क) तलको अनुच्छेदबाट तीनओटा उपसर्ग व्युत्पन्न शब्द र तीनओटा प्रत्यय व्युत्पन्न शब्द पहिचान गरी तिनको निर्माण-प्रक्रिया देखाउनुहोस् :

 नैतिक पक्ष उच्च भएको मानिस साहसी हुन्छ । मर्यादित भएर काम गर्ने र अनुशासनलाई मानवीय आचरणका रूपमा मान्ने मानिसहरू पहिचान गरी सम्मान गर्नुपर्छ । शिक्षित र बौद्धिक व्यक्तिहरू मानिसको अभिभावक तथा गुरु भएर पथप्रदर्शक बन्न सक्नुपर्छ ।

(ख) तलको अनुच्छेदबाट तीनओटा समस्त शब्द र तीनओटा द्वित्व शब्द पहिचान गरी तिनको निर्माण-प्रक्रिया देखाउनुहोस् :

 पिताम्बर र नीलकण्ठले आ-आफ्नो बारीमा सयपत्री फूलको व्यवसाय गरेर घरखर्च चलाएका छन् । उनीहरूले बाबुआमासँग पनि यस कामका लागि आपसी सरसल्लाह गरेका थिए । ठुलाठुला सपना पूरा गर्नका लागि झैझगडा नगरीकन सङ्गठित प्रयत्न र आपसी मेलमिलापको खाँचो पर्दछ भन्ने कुरामा उनीहरू सचेत छन् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् : 

(क) तलको अनुच्छेदमा रेखाङ्कित पदहरूको कारक पहिचान गरी तिनको नामसमेत लेख्नुहोस् :

आमा मामाघरमा गएपछि बुबाले मलाई खाना बनाउन लगाउनु भयो । मैले सम्पूर्ण परिवारका लागि खाना तयार पारेँ । चक्कुले तरकारी काट्दा हातमा पनि थोरै काटेको देखेर खाना बनाउने काम सोचेभन्दा कठिन रहेछ भन्ने मलाई महसुस भयो । अस्तिदेखि भान्साको काममा लाग्नु परेकाले मैले पढाइप्रति ध्यान दिन सकेको छैन ।

(ख) तलका एकवचनका वाक्यलाई बहुवचनमा परिवर्तन गरी लेख्नुहोस् :

उसले कृषि विषयक नयाँ प्रयोगशाला खोलेको रहेछ । मलाई पनि नयाँ कुरा सिक्ने रहर छ । तँलाई पनि सिक्ने रहर भए तँ र म सँगै सिकौँला । त्यसले त अस्तिदेखि नै सिक्ने काम सुरु गरेको रहेछ ।

 कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् : 

(क) आज्ञार्थक क्रियापदको प्रयोग गरी आफ्नो मिल्ने साथीलाई सुझाव दिँदै चार वाक्यमा एक अनुच्छेद लेख्नुहोस् ।

(ख) वाच्य परिवर्तन गर्नुहोस् :

 आमाद्वारा भाइ बोलाइयो । आकाशमा जूनतारा देखिए । पुलिसद्वारा चोर समातियो । बुबाद्वारा औषधि खाइन्छ ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् : 

(क) तलका चारओटा जटिल वाक्यलाई आठओटा सरल वाक्य बनाएर लेख्नुहोस् :

मानिस सर्वश्रेष्ठ प्राणी हो त्यसैले उसले ज्ञान र विवेकको प्रयोग गर्नुपर्छ । जबसम्म हामीले आफूलाई नै चिन्दैनौँ तबसम्म हामी खुसी हुन सक्दैनौँ । अरूको सद्गुण ग्रहण गर्नु राम्रो हो तर कसैका कुराको अन्धानुकरण गर्ने प्रवृत्ति भने हानिकारक हो । धर्ती सबैको साझा फूलबारी हो भन्ने उदार भावना भएका मानिसहरू सहनशील हुन्छन् ।

(ख) तल दिइएका अप्रत्यक्ष कथनका वाक्यहरूलाई प्रत्यक्ष कथनमा परिवर्तन गरी लेख्नुहोस् :

चालकले बसभित्र चुरोट नखानुहोस् भनी आग्रह गरे । विद्यार्थीले म कक्षाभित्र आउन सक्छु भनेर शिक्षकसँग अनुमति माग्यो । चिकित्सकले बिरामीलाई आफ्नो स्वास्थ्यको नियमित परीक्षण गर्नुहोस् भनी सुझाव दिए । देश विकासका लागि युवावर्गमा नयाँ सोच आउनुपर्छ भनेर विज्ञहरू भन्छन् ।

तल दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् : 

आयुर्वेद पूर्वीय प्राचीन चिकित्सा पद्धति हो । 'आयुर्वेद' शब्दको अर्थ 'आयुको ज्ञान' भन्ने हुन्छ । यसलाई आयुर्विज्ञान पनि भनिन्छ । आयुको ज्ञान भन्नाले जीवनमा पूर्ण आयु जिउने विषय वा कलाको ज्ञान हो । पूर्ण आयु जिउन स्वास्थ्य पहिलो आवश्यकता हो । स्वस्थ व्यक्ति नै पूर्णायुको जीवन जिउँछ भन्ने आयुर्वेदको मान्यता हो । यसैले आयुर्वेदमा जीवन स्वस्थ राख्ने उपायका बारेमा विस्तृत रूपमा चर्चा गरिएको छ । जीवन स्वस्थ राख्नु भनेको सकभर शरीरमा रोगको प्रवेश हुन नदिनु हो र कदाचित् रोगको प्रवेश भइहाले पनि उपचारका माध्यमले शरीरबाट त्यसको निष्कासन गर्नु हो । आयुर्वेदमा रोगको उपचारका लागि कायचिकित्सा, शल्य तन्त्र, शालाक्य तन्त्र, भूतविद्या, कौमारभृत्य, अगद तन्त्र, रसायन तन्त्र र बाजीकरण तन्त्र गरी आठ अङ्ग रहेका छन् ।

यीमध्ये कायचिकित्सामा शारीरिक रोग, शल्य तन्त्रमा चिरफार गर्नुपर्ने रोग, शालाक्य तन्त्रमा नाक, कान, घाँटी वा अन्य कुनै कारणले भएको टाउकाको रोग, भूतविद्यामा भूत, ग्रह वा मानसिक कमजोरीका कारण लागेको मानसिक रोगको उपचार पद्धति प्रस्तुत गरिएको छ । यस्तै कौमारभृत्यमा गर्भवती स्त्रीलाई लाग्ने रोग र बालरोग, अगद तन्त्रमा शरीरमा विषालु पदार्थको प्रवेशका कारण उत्पन्न भएको रोग, रसायन तन्त्रमा वृद्धावस्थामा हुने रोग, बाजीकरण तन्त्रमा शरीरमा धातुको कमीका कारण हुने रोगको उपचारको पद्धति समाविष्ट छ । आयुर्वेदका अनुसार मुख्य रूपमा शरीरमा वात, पित्त र कफ यी त्रिदोषको असन्तुलनका कारण रोगको प्रवेश हुन्छ । यी तीन दोषबाट बच्ने मुख्य उपाय भनेको उचित आहार र उपयुक्त जीवनशैली नै हो ।

उपयुक्त आहार र जीवनशैलीबाट शरीरमा रोगसँग लड्ने ओज वा जीवनी शक्ति सशक्त रूपमा क्रियाशील बन्छ । जीवनी शक्तिको सशक्तता हुँदा शरीरमा रोगले प्रवेश नै गर्न पाउँदैन । कदाचित् प्रवेश गरिहाले पनि त्यो प्रभावहीन हुन्छ । प्रभावहीन त्यस रोगलाई पनि स्थानीय जडीबुटी र खनिजको उपयोग गरी शरीरबाट सहजै निष्कासन गर्न सकिन्छ । त्यसैले उचित आहार, उपयुक्त जीवनशैली र उपलब्ध स्थानीय जडीबुटीको सेवनबाट स्वस्थ रहेर पूर्णायुको जीवन जिउन सकिन्छ भन्ने कुराको मार्गनिर्देशन गर्ने चिकित्सा पद्धति नै आयुर्वेद हो ।

प्रश्नहरू :

(क) आयुर्वेदका आठ अङ्ग के के हुन् ?

(ख) कायचिकित्सा र शल्यतन्त्रमा कुन कुन रोगको उपचार पद्धति प्रस्तुत गरिएको छ ?

 (ग) शरीरमा रोगको प्रवेश हुनुको कारण के हो ?

(घ) आयुर्वेदले जीवनमा पूर्णायु जिउन के गर्नुपर्ने सुझाव दिएको छ ?

 (ङ) आयुर्वेदलाई आयुर्विज्ञान किन भनिएको हो ?

तल दिइएको अनुच्छेद पढी मुख्य मुख्य चारओटा बुँदा टिपोट गरी एक तृतीयांशमा सारांश लेख्नुहोस् : 

सिद्धार्थ गौतम परिवार र राज्य त्यागेर घरबाट निस्केका थिए । घरबाट निस्कँदा उनले मनमनै भने- “मलाई जीवनमा धनसम्पत्ति, राज्य केही चाहिँदैन । मैले रोग र शोकमाथि विजय प्राप्त गर्न सके पुग्छ ।” उनले प्रख्यात विद्वान्का कुरा सुने तर आफूले चिताएको कुरा नपाएकाले उनी सन्तुष्ट हुन सकेनन् । त्यसपछि उनी एकान्त ठाउँमा गएर तपस्या गर्न थाले । उनले जाडो भनेनन्, गर्मी मानेनन्, वर्षाको मतलब गरेनन् । हरेक समय उनले रुखमुनि स्थिर भएर तपस्या गरिरहे । कठोर साधना गरेकाले नै उनी ज्ञान प्राप्त गर्न सफल भए र बुद्धका नामले संसारभर चिनिए । कोही पनि व्यक्ति कठोर साधनाविना लक्ष्य प्राप्तिमा सफल हुन सक्दैन ।

 कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् : 

(क) पाठ्य विषयका अतिरिक्त विद्यार्थीको क्षमता अभिवृद्धिका लागि आवश्यक खेलकुद लगायतका अन्य कार्यक्रमहरू पनि सञ्चालन गर्नुपर्ने विषय समेटी प्राचार्यलाई लेखिने निवेदनको नमुना तयार पार्नुहोस् । (मानौँ तपाईंको नाम मिलन हो र विद्यालयको नाम गण्डकी मा.वि. हो ।)

(ख) पाण्डुलिपिको सम्पादन र भाषानुवाद गरेवापत पुरातत्व विभागको लेखा शाखाबाट पारिश्रमिक बुझिलिएको भरपाईको नमुना तयार पार्नुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् : 

(क) आफ्नो विद्यालयमा आयोजित सांस्कृतिक कार्यक्रमका सम्पूर्ण विषय समेटी १५० शब्दसम्मको प्रतिवेदन तयार पार्नुहोस् । (मानौँ तपाईंको नाम सुजन हो र विद्यालयको नाम वागमती मा.वि. हो ।)

(ख) रित्तिएका ग्रामीण बस्ती र तिनको पुनः स्थापना शीर्षकमा १५० शब्दसम्मको टिप्पणी लेख्नुहोस् ।

कुनै एक उद्धरणको व्याख्या गर्नुहोस् : 

(क) दुनियाँलाई ठगेर आफू धनी बन्ने काम उद्यम होइन, अधम हो । उद्यमी हुनु भनेको आफूसँग अरूलाई पनि धनी बनाउने काम हो ।

(ख) हेरौँला, त्यो हुरी भएर आउने छ तिमी पात भएर पछ्याउने छौँ ।

कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् : 

(क) दिइएको रिपोर्टाजको अंश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

आजको युग प्रतिस्पर्धाको युग हो, एकाधिकारको होइन । हामीले राम्रा र उपयोगी वस्तुको उत्पादन गर्न सक्यौँ भने बजारको समस्या हुँदैन । विश्वव्यापीकरणको आजको युगमा नेपाली संसारभर छरिएर रहेका छन् । विश्वको जुनसुकै कुनामा पुगे पनि नेपालीले आफ्नो मौलिकता र पहिचानलाई भुलेका छैनन् । उनीहरू उपलब्ध भएसम्म आफ्ना मौलिक वस्तुको उपभोग गर्न रुचाउँछन् । आज विश्वभर कृत्रिम र विषादियुक्त खानपानका कारण अनेक रोग निम्तिएका छन् । नेपाल जस्तो प्रकृतिको सुन्दर देशमा हामीले अर्गानिक तथा प्राकृतिक वस्तुको उत्पादन गर्न सक्यौँ भने हाम्रा उत्पादन संसारभर बिक्ने छन् ।

प्रश्नहरू :

(अ) नेपाली उत्पादन संसारभर बिक्री गर्नका लागि के कस्ता कुरामा ध्यान दिनुपर्छ ?

 (आ) प्रतिस्पर्धा थपिए पनि आत्तिनु पर्दैन किन भनिएको होला ? स्पष्ट पार्नुहोस् ।

(ख) तलको अंश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

हकिङले पृथ्वीमा आइपर्ने सम्भावित विपत्तिबाट बच्न मानव समुदायलाई बारम्बार सचेत गराउने गर्थे । उनले परमाणुयुद्ध, विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि र प्रकृति विरुद्धका मानवीय गतिविधिका कारण पृथ्वीमा मानव जीवन खतरामा रहेको बताएका छन् । उनले यसतर्फ समयमै सचेत हुन आग्रह गरेका छन् । यस्तै उनले मानिसलाई कृत्रिम बुद्धिमतापूर्ण रोबोटको निर्माणमा सचेत हुनुपर्ने बताएका छन् । कृत्रिम बुद्धिमतापूर्ण रोबोट मानिसको दिमागका उपज हुन् तर यिनीहरूको स्मरण र विश्लेषणात्मक सामर्थ्य मानिसको भन्दा धेरै हुँदै गइरहेको छ । मानिसले गर्न सक्ने सबै काम यी यन्त्रहरू सजिलै गर्न सक्छन् । त्यसैले उनी कृत्रिम बुद्धिमतालाई नियन्त्रण गर्नुपर्ने मान्यता बारम्बार दोहोऱ्याइरहन्थे ।

प्रश्नहरू :

(अ) पृथ्वीमा मानव जीवन खतरामा पर्नुका कारणहरू के के हुन् ?

(आ) हकिङले मानिसलाई किन कृत्रिम बुद्धिमतापूर्ण रोबोटको निर्माणमा सचेत हुन आग्रह गरेका हुन् ?

 कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् : 

(क) 'नेपाली पहिचान' संवादमा संलग्न वक्ताहरू मध्ये तपाईंलाई कसको विचार उचित लाग्छ ? तर्कसहित आफ्नो प्रतिक्रिया दिनुहोस् ।

(ख) आफ्नो दृढ सङ्कल्प पूरा गर्न मानिस जुतिसुकै सङ्घर्ष गर्न पनि तयार हुन्छ भन्ने कुरालाई 'विरहिणी दमयन्ती' कथाका आधारमा पुष्टि गर्नुहोस् ।

कुनै एक प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर दिनुहोस् : 

(क) 'एक चिहान' उपन्यासका पात्र सुरमान सुब्बा र गोदत्त प्रसादका दुश्चरित्रलाई उदाङ्गो पार्न शिवनारानले के कस्तो भूमिका खेलेका छन् ? स्पष्ट पार्नुहोस् ।

(ख) 'मातृत्व' कथामा एकल महिलाको कस्तो मानसिकताको चित्रण गरिएको छ ? विवेचना गर्नुहोस् ।

कुनै एक शीर्षकमा २५० शब्दसम्मको निबन्ध लेख्नुहोस् : 

(क) सुशासनको महत्त्व

 (ख) म र मेरो देश

(ग) विद्यार्थी र राजनीति